6-sinf geografiya VII bob. Shimoliy Amerika ⏱ 5 daqiqa o'qish

Shimoliy Muz okeani

Eng kichik, eng sayoz va eng sovuq okean: geografik o'rni, o'rganilish tarixi (Pifey, Varenius, Nordenshyold, Nansen, Piri, Amundsen), keng shelf va Lomonosov tizmasi, iqlimi va muzlari, qutbiy va qutbyoni mintaqalar, Shimoliy dengiz yo'li va eriyotgan muzlar.

Eng kichik va eng sovuq okean

Shimoliy Muz okeani (~14,75 mln km²) — okeanlarning eng kichigi, eng sayozi va eng sovug'i. U Shimoliy qutb atrofida, Yevrosiyo va Shimoliy Amerika qirg'oqlari orasida joylashgan. Okean yuzasining katta qismi yil bo'yi muz bilan qoplangan. Dengizlari — Barens, Kara, Laptevlar, Sharqiy Sibir, Chukotka, Bofort va boshqalar — okean maydonining qariyb yarmini egallaydi. Okeanda orollar ko'p, jumladan dunyodagi eng katta orol — Grenlandiya.

Tinch okean bilan u tor Bering bo'g'ozi orqali tutashgan. Atlantika okeani bilan chegarasi Grenlandiya, Islandiya, Farer orollari va Skandinaviya yarimoroli orqali o'tkaziladi.

🌊 Dunyo okeani: to'rtta okean
Okeanni xaritada yoki tugmadan tanlang. ▼ belgisi — okeanning eng chuqur joyi.
Tinch okean Atlantika okeani Hind okeani Shimoliy Muz okeani Janubiy okean (Antarktida atrofidagi suvlar)
Maydoni
—
O'rtacha chuqurligi
—
Eng chuqur joyi
—
Dunyo okeanidagi ulushi
—
Okeanlar bir-biridan kattaligi, chuqurligi, suvining harorati va sho'rligi, hayot boyligi bilan farq qiladi. Okeanni tanlang.

O'rganilish tarixi

Okean haqida birinchi ma'lumotni miloddan avvalgi IV asrda yunon dengizchisi Pifey yozib qoldirgan: u uzoq shimolda «qotib qolgan dengiz» borligini aytgan. 1650-yilda Niderlandiyada ishlagan nemis olimi Bernxard Varenius uni alohida okean sifatida ajratgan. XVIII asrda Rossiyaning Buyuk Shimol ekspeditsiyasi (1733–1743) Sibirning shimoliy qirg'oqlarini xaritaga tushirdi.

Keyingi kashfiyotlar haqiqiy jasorat talab qildi. 1878–1879-yillarda shved olimi Adolf Nordenshyold «Vega» kemasida birinchi bo'lib Yevropadan Osiyo qirg'oqlari bo'ylab Tinch okeanga suzib o'tdi. Norvegiyalik Fridtyof Nansen «Fram» kemasida muzlar bilan birga okean bo'ylab siljib bordi. Amerikalik Robert Piri 1909-yilda Shimoliy qutbga yetganini e'lon qildi. 1926-yilda Rual Amundsen «Norge» havo kemasida qutb ustidan uchib o'tdi, 1958-yilda amerika suvosti kemasi «Nautilus» qutb ostidan, 1977-yilda esa atom muzyorar kemasi «Arktika» qutbgacha suzib bordi. Hozir okeanni Rossiya, AQSH, Kanada, Norvegiya va boshqa mamlakatlar olimlari o'rganmoqda.

🧭 Shimoliy Muz okeani — Shimoliy qutb ustidan
Xarita markazida — Shimoliy qutb. Muz qoplamini va yo'llarni tanlang.
Barens d. Kara d. Laptevlar d. Sharqiy Sibir d. Chukotka d. Bofort d. Grenlandiya d. Norvegiya d. ✦ Shimoliy qutb Grenlandiya YEVROSIYO SHIMOLIY AMERIKA Lomonosov tizmasi

Okean tubi

Okean tubining katta qismini shelf egallaydi — Shimoliy Muz okeanida u boshqa okeanlardagidan ancha keng (maydonining qariyb yarmi). Shuning uchun u eng sayoz okean: o'rtacha chuqurligi atigi ~1225 m. Okeanning o'rtasidan Lomonosov suvosti tizmasi o'tib, uni ikki katta qismga ajratadi; uning yonida o'rta okean tizmasi — Gakkel tizmasi joylashgan. Tizmalar orasida chuqur botiqlar bor. Eng chuqur joyi — Grenlandiya dengizida, ~5527 m. Shelfdagi cho'kindi jinslarda neft va gaz konlari topilgan.

Iqlim va muzlar

Okean iqlimi Arktikaning markazida joylashgani bilan belgilanadi: yil bo'yi sovuq havo massalari hukmron. Shimoliy qutb atrofida qutb tuni va qutb kuni yarim yilgacha davom etadi. Qishda harorat −30…−40 °C ga tushadi, qorli bo'ronlar bo'ladi. Okeanda ikki iqlim mintaqasi — arktika va subarktika bor.

Shunga qaramay, Arktika Antarktidaga qaraganda ancha iliq. Sababi — muz ostidagi okean suvi issiqlik saqlaydi, Atlantikadan esa iliq va sho'r suvlar kirib keladi: ular 150–1000 m chuqurlikdagi qatlamni egallaydi. Okeandan esa sovuq Sharqiy Grenlandiya oqimi aysberglar va muzlarni janubga olib chiqadi. Ko'p yillik muzlarning qalinligi 3–5 m. Shamol va oqimlar muzlarni siljitib, bir-biriga uradi va qalashib ketgan muz uyumlari — toroslarni hosil qiladi.

Organik olami

Okeanning markaziy, chuqur qismi — qutbiy mintaqa: u siljib yuruvchi muzlar bilan band, organik olami juda kambag'al. Qutbyoni mintaqasi asosan dengizlarni egallaydi: yozda muzlar eriydi, daryolar oziq moddalar keltiradi, shuning uchun hayot boyroq. Bu yerda treska, seld, paltus, kambala kabi baliqlar, kitlar (narval, beluga), morj, tyulen, oq ayiq yashaydi. Yozda qoyali sohillarda dengiz qushlari minglab uya qurib, shovqinli **«qushlar bozori»**ni hosil qiladi.

Xo'jalikdagi ahamiyati

Okean Rossiya, Kanada, AQSH, Norvegiya va Daniya (Grenlandiya) uchun muhim. Rossiyaning shimoliy qirg'oqlari bo'ylab Shimoliy dengiz yo'li o'tadi: u Yevropadan Uzoq Sharqqa Suvaysh kanali orqali o'tadigan yo'ldan ancha qisqa (Murmanskdan Yaponiyagacha — qariyb ikki baravar). Kema qatnovi (navigatsiya) davri atigi 2–4 oy, lekin atom muzyorar kemalari uni ancha uzaytiradi. Iliq Shimoliy Atlantika oqimi tufayli Norvegiya va Barens dengizlarida kemalar yil bo'yi qatnaydi: Murmansk porti qutb doirasidan shimolda bo'lsa ham muzlamaydi. Barens va Norvegiya dengizlarida ko'p baliq ovlanadi, shelfda neft va gaz qazib olinadi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Shimoliy Muz okeanining asosiy xususiyatlari qaysilar? Javob
Eng kichik, eng sayoz va eng sovuq okean; ko'p qismi yil bo'yi muz bilan qoplangan; shelfi juda keng; dengizlari maydonining qariyb yarmini egallaydi.
2 Okeanni kimlar o'rgangan? Javob
Pifey, Varenius, Buyuk Shimol ekspeditsiyasi, Nordenshyold, Nansen, Piri, Amundsen va boshqalar; hozir Rossiya, AQSH, Kanada, Norvegiya olimlari.
3 Okean tubi relyefining o'ziga xosligi nimada? Javob
Juda keng shelf; okeanni Lomonosov tizmasi ikki qismga ajratadi; o'rta okean tizmasi — Gakkel tizmasi; eng chuqur joyi Grenlandiya dengizida (~5527 m).
4 Nega Arktika Antarktidaga qaraganda iliq? Javob
Okean suvi issiqlik saqlaydi va Atlantikadan iliq, sho'r suvlar kirib keladi; Antarktida esa baland muzli materik.
5 Okeanda qanday tabiat mintaqalari bor? Javob
Qutbiy (markaziy, muzlar bilan band, organik olami kambag'al) va qutbyoni (asosan dengizlar, hayotga boyroq).
6 Okeanning xo'jalikdagi ahamiyati qanday? Javob
Shimoliy dengiz yo'li, baliq ovlash, shelfdagi neft va gaz.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Eng kichik okean qaysi?
  2. 2.Shimoliy Muz okeani Tinch okean bilan qaysi bo'g'oz orqali tutashgan?
  3. 3.Okeanni ikki qismga ajratuvchi suvosti tizmasi qaysi?
  4. 4.«Fram» kemasida muzlar bilan birga okean bo'ylab siljigan tadqiqotchi kim?
  5. 5.Qalashib ketgan muz uyumlari qanday ataladi?
  6. 6.Qaysi port qutb doirasidan shimolda bo'lsa ham muzlamaydi?
  7. 7.Nega Shimoliy Muz okeani eng sayoz okean?