5-sinf geografiya II bob. Yer — Quyosh sistemasidagi sayyora ⏱ 4 daqiqa o'qish

Yerning shakli va o'lchamlari

Odamlar Yer shaklini qanday tasavvur qilgan, Aristotel uning sharsimonligini qanday isbotlagan, globus, qutblar, ekvator, parallel va meridianlar hamda Yerning asosiy o'lchamlari.

Qadimgi tasavvurlar

Qadimda odamlar Yerni o'zlari ko'rgan narsalarga qarab tasavvur qilishgan. Qadimgi yunonlar Yerni ulkan daryo-okean o'rab turgan yassi gumbaz deb bilishgan. Hindistonda Yerni fillar ko'tarib turadi, fillar esa ulkan toshbaqa ustida turadi, deb o'ylashgan. O'rta Osiyo xalqlari orasida esa Yerni ho'kiz shoxida ko'tarib turadi, u Yerni bir shoxidan ikkinchisiga olganda zilzila bo'ladi, degan afsona bo'lgan.

Odamlar uzoq sayohat qila boshlagach, bu tasavvurlar o'zgardi.

Yer sharsimon — buni qanday bilamiz?

Bundan 2400 yildan ko'proq oldin yunon olimi Aristotel Yer sharsimon ekanini kuzatishlar asosida isbotlab bergan:

  1. Qirg'oqqa yaqinlashayotgan kemaning avval yelkani (machtasi), keyin korpusi ko'rinadi.
  2. Oy tutilganda unga tushgan Yer soyasi doim doira shaklida bo'ladi.
  3. Yuqoriga ko'tarilgan sari ufq kengayib, uzoqroq joylar ko'rinadi.
  4. Barcha yirik osmon jismlari — Quyosh, Oy — sharsimon.

Birinchi dalilni o'zingiz sinab ko'ring:

⛵ Kema ufqdan oshib ketganda
Surgichni suring: kema uzoqlashgan sari avval korpusi, keyin yelkani ko'zdan yo'qoladi. Bu — Yer yuzasi qavariq (sharsimon) ekanining eng oddiy isboti.
Kuzatuvchi
Durbin orqali ko'rinish

Bugun esa Yerning sharsimonligini kosmosdan olingan minglab suratlarda o'z ko'zimiz bilan ko'ramiz.

Globus — Yerning kichik modeli

Globus — Yerning juda kichraytirilgan modeli. Yevropada saqlanib qolgan eng qadimgi globusni 1492-yilda nemis olimi Martin Bexaym yasagan. Unda Amerika, Avstraliya va Antarktida yo'q — chunki yevropaliklar ular haqida hali bilishmagan.

Dunyodagi eng yirik globuslardan biri — «Toshkent globusi» Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universitetida saqlanadi. Uning balandligi ikki yarim metr, aylanasi qariyb 6 metr.

Qutblar, ekvator, parallel va meridianlar

Koptokni barmoqlaringiz orasida aylantirsangiz, ikki nuqtasi joyidan qo'zg'almaydi. Yer aylanganda ham uning qarama-qarshi ikki nuqtasi o'z joyida qoladi — bular geografik qutblar: Shimoliy qutb va Janubiy qutb. Qutblarni Yer markazi orqali tutashtiruvchi xayoliy chiziq — Yer o'qi.

  • Ekvator — ikki qutbdan barobar uzoqlikda Yer yuzasi bo'ylab o'tkazilgan eng katta aylana. U Yerni Shimoliy va Janubiy yarimsharlarga ajratadi.
  • Parallellar — ekvatorga parallel qilib o'tkazilgan aylanalar. Ekvatordan qutblarga tomon ular qisqarib boradi.
  • Meridianlar — bir qutbdan ikkinchisiga o'tkazilgan yarim aylanalar. Hammasining uzunligi bir xil. London yaqinidagi Grinvich rasadxonasidan o'tgan meridian Bosh meridian deb qabul qilingan.

Yerning o'lchamlari

Yer aniq shar emas: qutblarda biroz siqilgan, ekvatorda esa sal bo'rtgan. Bundan tashqari uning yuzasi tog'lar va botiqlar tufayli notekis. Shuning uchun Yerning haqiqiy shakli maxsus nom bilan — geoid («Yersimon») deb ataladi.

6378 km
Yer markazidan ekvatorgacha (ekvatorial radius)
6357 km
Yer markazidan qutbgacha (qutbiy radius)
40 075 km
Ekvator uzunligi
510 mln km²
Yer yuzasining umumiy maydoni
8848 m
Eng baland cho'qqi — Jomolungma (Everest)
11 022 m
Eng chuqur joy — Mariana botig'i
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Qadim zamonlarda odamlar Yerni qanday tasavvur qilishgan? Javob
Yassi gumbaz, fillar va toshbaqa ustidagi yarimshar, ho'kiz shoxidagi yer kabi turli shakllarda.
2 Aristotel Yerning sharsimon ekanini qanday dalillar bilan isbotlagan? Javob
Kemaning avval yelkani ko'rinishi; Oy tutilganda Yer soyasining doira shaklida bo'lishi; balandga chiqqan sari ufqning kengayishi; osmon jismlarining sharsimonligi.
3 Yerda nechta geografik qutb bor? Javob
Ikkita: Shimoliy va Janubiy qutb.
4 Shimoliy qutbda turgan odamning istalgan tomonida ufqning qaysi tomoni bo'ladi? Javob
Faqat janub — Shimoliy qutbdan qaysi tomonga yurmang, janubga yurgan bo'lasiz.
5 Parallellar meridianlardan nimasi bilan farq qiladi? Javob
Parallellar ekvatorga parallel aylanalar bo'lib, qutblarga tomon qisqaradi; meridianlar qutbdan qutbga o'tgan yarim aylanalar bo'lib, uzunligi bir xil.
6 Nima uchun Yerning shakli geoid deyiladi? Javob
Chunki u aniq shar emas: qutblarda siqilgan, yuzasi esa notekis.

✅ O'zingizni sinang

8 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 8
  1. 1.Yerning sharsimon ekanini kuzatishlar asosida birinchi bo'lib isbotlagan olim kim?
  2. 2.Oy tutilganda unga tushadigan Yer soyasi qanday shaklda bo'ladi?
  3. 3.Yerni Shimoliy va Janubiy yarimsharlarga qaysi chiziq ajratadi?
  4. 4.Bir qutbdan ikkinchisiga o'tkazilgan yarim aylanalar nima deyiladi?
  5. 5.Ekvatorning uzunligi taxminan qancha?
  6. 6.Yerning haqiqiy shakli qanday ataladi?
  7. 7.Bosh meridian qaysi rasadxonadan o'tadi?
  8. 8.Quruqlikdagi eng baland cho'qqi qaysi?