5-sinf geografiya V bob. Yerning suv qobig'i — gidrosfera ⏱ 4 daqiqa o'qish

Gidrosferaning tarkibi. Dunyo okeani

Gidrosfera qismlari va Yerdagi suv zaxiralari, suvning tabiatda aylanishi, to'rt okean, dengiz, qo'ltiq va bo'g'izlar, okean tubi relyefi va chuqurlikni exolot bilan o'lchash.

Gidrosfera

Gidrosfera — Yerning suv qobig'i (yunoncha «gidro» — suv, «sfera» — shar). Unga okean va dengizlar, daryo va ko'llar, muzliklar, yer osti suvlari va havodagi suv bug'lari kiradi. Gidrosferada suv uch holatda uchraydi: suyuq, qattiq (muz va qor) va bug' holatida.

Gidrosfera qismi Suv miqdori
Dunyo okeani 96,5 %
Quruqlikdagi suvlar (muzliklar, yer osti suvlari, ko'l va daryolar) 3,5 %
💧 Yerdagi barcha suv — bitta 100 litrli bochkada
Tasavvur qiling: sayyoramizdagi butun suvni 100 litrli bochkaga yig'dik. Uning qancha qismi bizga ichish uchun yaraydi? Ustunlarni bosing.
Chuchuk suv butun suvning atigi 3,5 foizi, uning ham katta qismi muz holida. Shuning uchun suvni tejash — har birimizning burchimiz.

Okean suvi juda sho'r — undan ichish ham, ekin sug'orish ham mumkin emas. Quruqlikdagi chuchuk suvning deyarli yarmi sovuq o'lkalar va baland tog'lardagi muzliklarda to'plangan. Odamlar eng ko'p foydalanadigan daryo va ko'l suvlari esa juda oz, ular Yer yuzida notekis taqsimlangan.

Suvning tabiatda aylanishi

Quyosh issiqligi okeanlardan juda ko'p suvni bug'latadi. Bug'ning bir qismi okeanga yog'in bo'lib qaytadi, bir qismini esa shamol quruqlikka olib ketadi. U yerda yomg'ir va qor bo'lib yog'adi, daryolarga oqib tushadi va daryolar orqali yana okeanga qaytadi. Suvning bu to'xtovsiz harakati suvning tabiatda aylanishi deyiladi.

Dunyo okeani

Dunyoda 4 ta okean bor. Ularning hammasi bir-biri bilan tutashgan va birgalikda Dunyo okeani deyiladi.

Okean Maydoni, mln km² Eng chuqur joyi
Tinch okeani — eng katta va eng chuqur 180 Mariana botig'i — 11 022 m
Atlantika okeani 91 Puerto-Riko botig'i — 8742 m
Hind okeani 76 Zond botig'i — 7729 m
Shimoliy Muz okeani — eng kichik va eng sovuq 14 5527 m

Dengizlar, qo'ltiqlar va bo'g'izlar

  • Dengiz — okeanning bir qismi bo'lib, undan yarimorol, orol yoki suv osti qirlari bilan ajralib turadi. Quruqlik chekkasidagi dengizlar — chekka dengizlar (Arabiston, Bering dengizi), quruqlik ichkarisiga kirib borganlari — ichki dengizlar (O'rta, Qizil, Qora dengiz).
  • Qo'ltiq — okean, dengiz yoki ko'lning quruqlik ichiga kirib borgan qismi (Bengaliya, Fors, Biskay qo'ltiqlari).
  • Bo'g'iz — ikki suv havzasini tutashtiruvchi tor suv yo'li. Masalan, Gibraltar bo'g'izi Atlantika okeanini O'rta dengiz bilan tutashtiradi.

Okean tubi relyefi

Okean tubi ham quruqlik kabi notekis:

  1. Materik sayozligi (shelf) — quruqlikning suv ostidagi davomi, chuqurligi 200 m gacha. Shelf neft va gazga boy.
  2. Materik yonbag'ri — 200 m dan 2500–3000 m gacha tik tushib boradigan qism.
  3. Okean tubi — keng tekisliklar, minglab kilometrga cho'zilgan suv osti tog' tizmalari va chuqur botiqlar.

Dengiz va okeanlarning chuqurligi exolot asbobi bilan o'lchanadi:

🔊 Exolot: okean chuqurligini tovush bilan o'lchash
Kemadagi exolot tubga tovush yuboradi. Tovush suvda 1 soniyada 1500 m yo'l bosadi. U tubga borib qaytgan vaqtni bilsak, chuqurlikni topamiz.
4 s
Chuqurlik = 4 : 2 × 1500 m = 3000 m
Nega vaqt ikkiga bo'linadi? Chunki tovush masofani ikki marta bosib o'tadi: tubgacha borib, yana kemaga qaytadi.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Gidrosfera nima va u qanday qismlardan iborat? Javob
Yerning suv qobig'i; Dunyo okeani (96,5 %) va quruqlikdagi suvlar — muzliklar, yer osti suvlari, daryo va ko'llar (3,5 %).
2 Suvning tabiatda aylanishi qanday ro'y beradi? Javob
Okeandan bug'langan suv bulut bo'lib quruqlikka keladi, yog'in bo'lib tushadi, daryolar orqali yana okeanga qaytadi.
3 Qo'ltiq nima? Bo'g'iz-chi? Javob
Qo'ltiq — suv havzasining quruqlik ichiga kirib borgan qismi; bo'g'iz — ikki suv havzasini tutashtiruvchi tor suv yo'li.
4 Exolot signali 4 soniyada qaytib keldi. Dengiz chuqurligi qancha? Javob
4 : 2 = 2 soniya; 2 × 1500 = 3000 m.
5 Dengiz chuqurligi 7500 m. Signal tubga necha soniyada yetib boradi? Javob
7500 : 1500 = 5 soniyada (qaytib kelishi 10 soniya).
6 Eng katta va eng kichik okean qaysi? Javob
Eng kattasi — Tinch okeani, eng kichigi — Shimoliy Muz okeani.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Yerdagi suvning necha foizi Dunyo okeanida?
  2. 2.Eng katta va eng chuqur okean qaysi?
  3. 3.Dunyodagi eng chuqur joy qayerda?
  4. 4.Gibraltar bo'g'izi Atlantika okeanini qaysi dengiz bilan tutashtiradi?
  5. 5.Materik sayozligi (shelf) chuqurligi qancha?
  6. 6.Tovush suvda 1 soniyada qancha masofa bosadi?
  7. 7.Quruqlikdagi chuchuk suvning eng ko'p qismi qayerda?