5-sinf geografiya VI bob. Yerning havo qobig'i — atmosfera ⏱ 3 daqiqa o'qish

Shamol

Shamol nima va u nega paydo bo'ladi, briz va musson shamollari, passatlar va g'arbiy shamollar, tog'-vodiy shamoli, fluger va anemometr, shamol energiyasi va havo massalari.

Nega shamol esadi?

Shamol — havoning yer yuzasi bo'ylab gorizontal harakati. U havo bosimi yuqori joydan bosimi past joyga tomon esadi. Bosimdagi farq qancha katta bo'lsa, shamol shuncha kuchli bo'ladi.

Bosimdagi farqning asosiy sababi — Yer yuzasi turli joylarda turlicha isishi. Quruqlik tez isiydi va tez soviydi, suv esa sekin isiydi va issiqni uzoq saqlaydi. Isigan havo kengayib, yengillashadi va ko'tariladi — u yerda bosim pasayadi; sovuq havo og'ir — bosim yuqori.

Mahalliy shamollar

Briz (fransuzcha «brise» — shabada) — dengiz va katta ko'llar bo'yida esadigan shamol. Kunduzi dengizdan quruqlikka, kechasi quruqlikdan dengizga esadi — sutkada ikki marta yo'nalishini o'zgartiradi.
Tog'-vodiy shamoli — kunduzi vodiy bo'ylab pastdan tog'ga, kechasi sovigan havo tog'dan vodiyga oqib tushadi. O'zbekistonning tog'oldi hududlarida yaxshi seziladi.

Sayyoraviy shamollar

Mussonlar (arabcha «mavsum» so'zidan) — yilda ikki marta yo'nalishini o'zgartiradigan shamollar. Yozda materik qizib, shamol dengizdan quruqlikka esadi va kuchli yomg'ir olib keladi; qishda esa quruqlikdan dengizga esib, havo quruq bo'ladi. Mussonlar Sharqiy va Janubiy Osiyoda — Hindiston, Xitoyda kuchli.
Passatlar — 30° shimoliy va janubiy kengliklardan ekvatorga tomon yil bo'yi esadigan doimiy shamollar. Yer aylangani uchun ular g'arbga og'adi.
G'arbiy shamollar — mo'tadil kengliklarda doim g'arbdan esadi. O'zbekistonga yog'inlarni aynan g'arbiy shamollar olib keladi.

Shamol yo'nalishi va kuchi qanday aniqlanadi?

Shamol qaysi tomondan kelayotgan bo'lsa, o'sha tomon nomi bilan ataladi: g'arbdan esgan shamol — g'arbiy, shimoli-sharqdan esgan — shimoli-sharqiy shamol.

Yo'nalishni oddiy bayroqcha yoki tutunga qarab ham bilsa bo'ladi, aniq esa fluger bilan aniqlanadi: uning strelkasi doim shamol kelayotgan tomonga qarab turadi.
Shamol tezligi anemometr bilan o'lchanadi va metr/soniyada ifodalanadi.

Kuchli shamollar zarar ham keltiradi: o'simligi kam joylarda qumni uchirib, dalalarni qum bosadi, tuproqni uchirib ketadi. Shundan himoyalanish uchun ihota daraxtzorlari ekiladi, ko'chma qumlar saksovul va yulg'un ekib mustahkamlanadi.

Havo massalari

Troposferaning harorati, namligi va boshqa xususiyatlari bilan farq qiladigan ulkan qismlari havo massalari deyiladi. Ular qayerda hosil bo'lishiga qarab arktika, mo'tadil, tropik va ekvatorial havo massalariga, okean yoki quruqlik ustida paydo bo'lishiga qarab dengiz va kontinental havo massalariga bo'linadi. Havo massalari almashganda ob-havo keskin o'zgaradi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Shamol deb nimaga aytiladi? Javob

Havoning yuqori bosimli joydan past bosimli joyga tomon gorizontal harakatiga.

2 G'arbiy shamol qaysi tomonga esadi? Javob

G'arbdan sharqqa — shamol kelayotgan tomon nomi bilan ataladi.

3 Shamol yo'nalishi va tezligi qaysi asboblar bilan aniqlanadi? Javob

Yo'nalishi — fluger bilan, tezligi — anemometr bilan.

4 Passat shamollari qanday vujudga keladi? Javob

Ekvatorda bosim past, 30° kengliklarda yuqori; havo 30° dan ekvatorga oqadi va Yer aylanishi tufayli g'arbga og'adi.

5 Briz va musson nimasi bilan farq qiladi? Javob

Briz sutkada ikki marta, musson yilda ikki marta yo'nalishini o'zgartiradi.

6 Kunduzi dengiz bo'yida shamol qayerdan qayerga esadi va nima uchun? Javob

Dengizdan quruqlikka: quruqlik tez isib, ustida bosim pasayadi, dengiz ustida esa bosim yuqori.

✅ O'zingizni sinang

6 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 6

1.Shamol qayerdan qayerga esadi?
2.Kunduzi briz shamoli qaysi tomonga esadi?
3.Yilda ikki marta yo'nalishini o'zgartiradigan shamol qanday ataladi?
4.O'zbekistonga yog'inlarni asosan qaysi shamollar olib keladi?
5.Shamol tezligini qaysi asbob o'lchaydi?
6.Shimoli-sharqdan esayotgan shamol qanday ataladi?