5-sinf geografiya
Tabiiy geografiya boshlang'ich kursi
💡 31 mavzu
5-sinfda geografiya fani bilan tanishuv boshlanadi. Bu kursda Yer — Quyosh sistemasidagi sayyora, globus va xaritalar, Yerning to'rtta qobig'i — litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosfera haqida o'rganasiz.
Har bir mavzu — bitta dars uchun to'liq sahifa: sodda tushuntirish, interaktiv sxemalar va animatsiyalar, qiziqarli faktlar, tayanch tushunchalar kartalari, savol-javoblar va o'zingizni sinash uchun test. Mavzular "Tabiiy geografiya boshlang'ich kursi" o'quv dasturi tartibida joylashgan.
Mavzular
I bob. Geografiya fani va uning rivojlanishi
- 1 Kirish. Geografiya nimani o'rganadi? Geografiya — Yer yuzining tabiati, aholisi va xo'jaligini o'rganadigan fan. Bu darsda «geografiya» so'zining ma'nosi, fanning tarmoqlari va u hayotda nima uchun kerakligini bilib olasiz.
- 2 Geografik kashfiyotlar va hozirgi zamon geografiyasi Eratosfen va Ptolemeydan Beruniy va Kolumbgacha: odamlar Yerni qanday kashf etgani, buyuk dengiz sayohatlari va bugungi geograflar sun'iy yo'ldoshlar yordamida nimalarni o'rganishi.
II bob. Yer — Quyosh sistemasidagi sayyora
- 3 Quyosh, Oy va yulduzlar Yulduzlar va sayyoralarning farqi, Quyosh sistemasi, Oyning fazalari va tutilishlar, Qutb yulduzi va Quyoshga qarab dunyo tomonlarini aniqlash.
- 4 Yerning shakli va o'lchamlari Odamlar Yer shaklini qanday tasavvur qilgan, Aristotel uning sharsimonligini qanday isbotlagan, globus, qutblar, ekvator, parallel va meridianlar hamda Yerning asosiy o'lchamlari.
- 5 Yerning o'z o'qi va Quyosh atrofida aylanishi Kun va tun nega almashadi, sutka va yil qanday hosil bo'ladi, kabisa yili, fasllar almashinuvi, tropiklar, qutb doiralari va issiqlik mintaqalari.
III bob. Geografik xaritalar
- 6 Azimut va masofani o'lchash Ufq va ufq tekisligi, azimut nima va u kompas bilan qanday aniqlanadi, masofani qadam, vaqt va o'lchov g'ildiragi bilan o'lchash, azimut bo'yicha yurish.
- 7 Joy balandligi Relyef nima, mutlaq va nisbiy balandlik, dengiz sathidan past joylar, nivelir bilan balandlikni o'lchash hamda xaritada relyefni gorizontallar bilan tasvirlash.
- 8 Masshtab Masshtab nima va u nima uchun kerak, sonli, nomli va chiziqli masshtab, ularni bir-biriga aylantirish va xaritada masofani hisoblash.
- 9 Amaliy mashg'ulot: ufq tomonlari, azimut va masofa Ufq tomonlarini joyda aniqlash, kompas bilan azimut topish, azimut bo'yicha yurilgan yo'lni chizish, masofani o'lchash va masshtab bo'yicha masofa hisoblash bo'yicha amaliy topshiriqlar.
- 10 Geografik xaritalar Globus va xaritaning farqi, xaritadagi xatoliklar, xaritalarning turlari — tabiiy, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, mavzuli va yozuvsiz xaritalar hamda shartli belgilar.
- 11 Geografik koordinatalar Daraja to'ri, geografik kenglik va uzunlik, ularni globus va xaritada aniqlash, Toshkentning koordinatalari va GPS yordamida joyni topish.
- 12 Amaliy mashg'ulot: geografik koordinatalarni aniqlash Nuqta qaysi yarimsharda joylashganini aniqlash, shaharlarning geografik koordinatalarini topish va koordinatalar bo'yicha xaritadan obyektlarni izlash bo'yicha amaliy topshiriqlar.
IV bob. Yerning qattiq qobig'i — litosfera
- 13 Yerning ichki tuzilishi Yerning tashqi qobiqlari — atmosfera, gidrosfera, biosfera va ichki qobiqlari — Yer po'sti, mantiya va yadro. Olimlar Yer ichini qanday o'rganadi va chuqurlikka tushgan sari harorat qanday o'zgaradi.
- 14 Litosfera. Tog' jinslari va foydali qazilmalar Litosfera nima, Yer po'stining tuzilishi, cho'kindi, magmatik va metamorfik tog' jinslari, litosfera plitalari, seysmik mintaqalar va mineral boyliklar turlari.
- 15 Yer po'stining harakatlari. Vulqonlar va zilzilalar Tektonik harakatlar, burmali tog'lar va yoriqlarning hosil bo'lishi, vulqonlar, issiq buloqlar va geyzerlar, zilzila o'chog'i va markazi, 12 balli shkala va zilzilada xavfsizlik qoidalari.
- 16 Yer yuzasi relyefining asosiy shakllari Relyefni o'zgartiruvchi ichki va tashqi kuchlar, materiklar, orollar va yarimorollar, Dunyo okeani, tekisliklar va tog'larning balandligiga ko'ra turlari.
V bob. Yerning suv qobig'i — gidrosfera
- 17 Gidrosferaning tarkibi. Dunyo okeani Gidrosfera qismlari va Yerdagi suv zaxiralari, suvning tabiatda aylanishi, to'rt okean, dengiz, qo'ltiq va bo'g'izlar, okean tubi relyefi va chuqurlikni exolot bilan o'lchash.
- 18 Daryolar Daryo va uning qismlari — manba, irmoq, o'zan, mansab, daryo havzasi va suvayirg'ich; tog' va tekislik daryolari, sharsharalar, daryolarning to'yinishi va O'zbekiston daryolari.
- 19 Ko'llar va muzliklar. Yer osti suvlari Ko'llarning hosil bo'lishi va turlari (tektonik, to'g'on, o'zan; oqar va oqmas), suv omborlari, muzliklar, qor chizig'i va aysberglar, grunt suvi, buloq, artezian quduq va mineral suvlar.
- 20 Umumlashtiruvchi takrorlash: I–V boblar Geografiya fani, Yer — Quyosh sistemasidagi sayyora, geografik xaritalar, litosfera va gidrosfera mavzularini takrorlash: asosiy tushunchalar, raqamlar va 15 savollik test.
VI bob. Yerning havo qobig'i — atmosfera
- 21 Atmosferaning tuzilishi Atmosfera nima va uning ahamiyati, havoning tarkibi, troposfera, stratosfera va yuqori qatlamlar, ozon qatlami, atmosferani o'rganish va havoni ifloslanishdan asrash.
- 22 Havo harorati va bosimi Havo harorati qanday o'lchanadi, sutkalik va yillik o'rtacha harorat va amplituda, harorat balandlikka qarab qanday o'zgaradi, havo bosimi, normal bosim va barometr.
- 23 Amaliy mashg'ulot: havo harorati va bosimini hisoblash Sutkalik o'rtacha harorat, oylik harorat chizmasi va yillik amplitudani aniqlash, balandlikka qarab harorat va bosim o'zgarishiga oid masalalar.
- 24 Shamol Shamol nima va u nega paydo bo'ladi, briz va musson shamollari, passatlar va g'arbiy shamollar, tog'-vodiy shamoli, fluger va anemometr, shamol energiyasi va havo massalari.
- 25 Havoning namligi va yog'inlar Havodagi suv bug'i, mutlaq va nisbiy namlik, bulutlar turlari, yomg'ir, qor, do'l, shudring, qirov va tuman, yog'in miqdori va namlanish darajasi, O'zbekistonda yog'inlar.
- 26 Amaliy mashg'ulot: shamol, «shamollar guli» va namlik Shamol kuchini bosim farqi bo'yicha solishtirish, «shamollar guli»ni chizish, mutlaq va nisbiy namlikni hamda namlanish darajasini hisoblash bo'yicha amaliy topshiriqlar.
- 27 Ob-havo va iqlim Ob-havo va uning elementlari, barqaror va beqaror ob-havo, ob-havo prognozi, iqlim va unga ta'sir qiluvchi omillar, dengiz va kontinental iqlim, O'zbekiston iqlimi.
VII bob. Biosfera. Inson va tabiat
- 28 Yerning hayot qobig'i — biosfera Yerda hayot qachon paydo bo'lgan, biosfera nima va uning chegaralari, o'simliklar, hayvonlar va mikroblarning o'zaro bog'liqligi, oziq zanjiri, inson va biosfera, vohalar.
- 29 Tabiat zonalari Tabiat kompleksi va tabiat zonasi nima, zonalar nega hosil bo'ladi, sernam ekvatorial o'rmonlardan arktika cho'llarigacha asosiy zonalar, balandlik mintaqalanishi va O'zbekiston tabiati.
- 30 Inson va tabiat (mustaqil o'qish uchun) Dunyo aholisi va uning joylashuvi, noosfera, tabiiy resurslar va ularning turlari, insonning tabiatga ijobiy va salbiy ta'siri, Orol dengizi fojiasi va tabiatni muhofaza qilish.
- 31 Umumlashtiruvchi takrorlash: butun kurs 5-sinf geografiya kursi bo'yicha yakuniy takrorlash: masshtab, atmosfera, shamollar, namlik, biosfera va tabiat zonalari bo'yicha savollar va 15 savollik yakuniy test.