Geografik xaritalar

Globus va xaritaning farqi, xaritadagi xatoliklar, xaritalarning turlari — tabiiy, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, mavzuli va yozuvsiz xaritalar hamda shartli belgilar.

Globus yoki xarita?

Globusda materiklar, okeanlar va orollar shakli ancha to'g'ri tasvirlanadi. Unda Shimoliy qutb doim yuqorida, Yer o'qi esa haqiqiydagidek qiya turadi. Lekin globusda hamma narsa juda mayda: kichik daryo yoki shaharni ko'rsatib bo'lmaydi, uni cho'ntakka solib yurish ham qiyin.

Geografik xarita — Yer yuzasining tekislikdagi kichraytirilgan va shartli belgilar bilan berilgan tasviri. Xaritada butun Yerni ham, uning kichik bir qismini ham batafsil tasvirlash mumkin.

Ammo qavariq Yer yuzasini tekis qog'ozga «yoyib» bo'lmaydi — apelsin po'stini yirtmasdan stol ustiga tekis yoyib ko'ring! Shuning uchun har qanday xaritada xatoliklar bo'ladi: hududlarning maydoni va shakli biroz buziladi. Ayniqsa qutblarga yaqin joylar aslidan kattaroq ko'rinadi.

Xaritalarning turlari

Mazmuniga ko'ra:

Umumgeografik (tabiiy) xaritalar — hududning umumiy ko'rinishi: relyef, daryolar, ko'llar, dengizlar, shaharlar.
Mavzuli xaritalar — bitta mavzuga bag'ishlangan:
- tabiiy: relyef, iqlim, tuproqlar, o'simliklar, hayvonot dunyosi, foydali qazilmalar, tabiat zonalari xaritalari;
- siyosiy: davlatlar, chegaralar, poytaxtlar; siyosiy-ma'muriy: viloyatlar, tumanlar, shaharlar;
- ijtimoiy-iqtisodiy: sanoat, qishloq xo'jaligi, transport yo'llari.

Hududning kattaligiga ko'ra: dunyo (yarimsharlar) xaritasi, materik va okean xaritalari, alohida davlat va viloyat xaritalari.

Bulardan tashqari:

yozuvsiz (kontur) xaritalar — faqat qirg'oq chiziqlari va chegaralar beriladi, amaliy ishlar uchun;
sodda (sxematik) xaritalar — daraja to'risiz, faqat asosiy narsalar ko'rsatilgan: sayyohlar yo'li, savdo aloqalari va hokazo.

🗺️ Bir hudud — besh xil xarita

Xayoliy «Geoorol» orolini turli xaritalarda ko'ring. Har bir xarita o'z mavzusini ko'rsatadi.

Relyef xaritasi: balandliklar rang bilan ko'rsatiladi — 0–200 m pasttekisliklar yashil, 200–500 m qirlar sariq, undan balandi jigarrang. Cho'qqi balandligi raqam bilan yoziladi, daryo va ko'llar ko'k.

Shartli belgilar — xarita tili

Xaritada narsa va hodisalar shartli belgilar bilan tasvirlanadi — ular xaritaning o'ziga xos «alifbosi». Har bir belgining ma'nosi xarita chetidagi shartli belgilar jadvalida tushuntiriladi.

Relyef rang bilan ko'rsatiladi: 0–200 m — pasttekisliklar yashil, 200–500 m — qirlar sariq, undan balandi — jigarrang, qancha baland bo'lsa shuncha to'q. Bu ranglar jadvali balandliklar shkalasi deyiladi.
Dengiz va okeanlar chuqurliklar shkalasi bilan — chuqurlashgan sari to'q ko'k rangda beriladi.
Ayrim cho'qqilarning balandligi va botiqlarning chuqurligi raqam bilan yoziladi.
Foydali qazilmalar (neft, gaz, ko'mir, oltin, mis) maxsus belgilar bilan ko'rsatiladi.
Harakat — dengiz oqimlari va shamollar — strelkalar bilan tasvirlanadi.

GeoVaqt'dagi GIS tizimda turli qatlamlarni yoqib-o'chirib, mavzuli xaritalarni o'zingiz «yig'ishingiz» mumkin.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Geografik xarita nima va u globusdan nimasi bilan farq qiladi? Javob

Yer yuzasining tekislikdagi kichraytirilgan, shartli belgilar bilan berilgan tasviri. Xaritada hududni batafsil ko'rsatish mumkin, lekin maydon va shakl biroz buziladi; globus esa shaklni to'g'ri beradi, ammo mayda.

2 Relyef xaritalarida nimalar tasvirlanadi? Javob

Quruqlik va dengiz tubidagi notekisliklar — tog'lar, qirlar, tekisliklar, botiqlar.

3 Iqlim xaritalarida nimalar aks ettiriladi? Javob

Havo harorati, yog'in miqdori, shamollar yo'nalishi.

4 «Globusda Janubiy qutb doim yuqorida ko'rsatiladi». To'g'rimi? Javob

Yo'q — globusda Shimoliy qutb yuqorida bo'ladi.

5 «Xaritalarda harakat va siljish nuqtalar bilan tasvirlanadi». To'g'rimi? Javob

Yo'q — harakat (oqim, shamol) strelkalar bilan tasvirlanadi.

6 Balandliklar shkalasida yashil, sariq va jigarrang ranglar nimani bildiradi? Javob

Yashil — 0–200 m pasttekislik, sariq — 200–500 m qir, jigarrang — 500 m dan baland yerlar.

✅ O'zingizni sinang

6 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 6

1.Yerning qaysi tasvirida materiklar shakli eng to'g'ri beriladi?
2.Relyef xaritasida 0–200 m balandlikdagi pasttekisliklar qanday rangda beriladi?
3.Davlatlar va ularning chegaralari qaysi xaritada ko'rsatiladi?
4.Dengiz oqimlari xaritada nima bilan tasvirlanadi?
5.Faqat konturlar berilgan, amaliy ishlar uchun mo'ljallangan xarita qanday ataladi?
6.Tuproqlar xaritasi qaysi turdagi xaritaga kiradi?