5-sinf geografiya III bob. Geografik xaritalar ⏱ 4 daqiqa o'qish

Joy balandligi

Relyef nima, mutlaq va nisbiy balandlik, dengiz sathidan past joylar, nivelir bilan balandlikni o'lchash hamda xaritada relyefni gorizontallar bilan tasvirlash.

Relyef

Yer yuzasi hech qayerda butunlay tekis emas: baland tog'lar, qir-adirlar, keng tekisliklar, chuqur botiqlar bor. Hatto dengiz va okean tubida ham tog'lar, tekisliklar va chuqur botiqlar uchraydi. Yer yuzasidagi notekisliklar relyef deyiladi.

Relyefni plan va xaritalarda tasvirlash uchun har bir joyning balandligini bilish kerak. Balandlik ikki xil bo'ladi: mutlaq va nisbiy.

Mutlaq balandlik

To'lqinsiz paytda suv yuzasi tekis turadi. Shuning uchun balandliklar dengiz sathidan hisoblanadi — dengiz sathi 0 m deb olinadi.

Okeanlar sathi har joyda bir xil emas, shuning uchun har bir mamlakat ma'lum bir belgini asos qilib oladi. O'zbekistonda balandliklar Boltiq dengizidagi Kronshtadt shahrida o'rnatilgan maxsus belgi (futshtok) — «0» dan hisoblanadi.

Agar quruqlikdagi joy dengiz sathidan past bo'lsa, balandlik raqami oldiga minus (−) belgisi qo'yiladi.

4643 m
Hazrati Sulton — O'zbekistondagi eng baland cho'qqi
450 m
Toshkentning taxminiy mutlaq balandligi
−12 m
Mingbuloq botig'i (Qizilqum) — O'zbekistondagi eng past joy
8848 m
Jomolungma — dunyodagi eng baland cho'qqi

Nisbiy balandlik

Nisbiy balandlikni topish uchun ikki nuqtaning mutlaq balandliklari ayirmasi olinadi. Quyidagi sxemada «suv sathi»ni ko'tarib, gorizontallar qanday hosil bo'lishini kuzating:

⛰️ Mutlaq va nisbiy balandlik, gorizontallar
«Suv sathi»ni ko'taring: suv tepalikni qaysi chiziq bo'ylab o'rasa, ustdan qaraganda xuddi shu chiziq — gorizontal bo'ladi.
Yon tomondan (kesim)
0 m 100 m 200 m 300 m 400 m A 400 B 240 160 m Dengiz sathi — 0 m
Ustdan (planda)
0100200300 A B
Suv sathi0 m
Mutlaq balandlik — dengiz sathidan hisoblanadi: A — 400 m, B — 240 m. Nisbiy balandlik — bir joyning boshqa joydan qanchalik balandligi: A nuqta B dan 400 − 240 = 160 m baland.

Balandlik qanday o'lchanadi?

Balandlik nivelir asbobi bilan o'lchanadi. Hozir sun'iy yo'ldoshlar yordamida ham har bir joyning balandligi aniq topiladi. Kichik tepalik balandligini esa qo'lbola nivelir bilan o'zingiz o'lchashingiz mumkin:

  1. Uzunligi 1 m bo'lgan tik tayoqning uchiga 20 sm li taxtacha gorizontal qilib mahkamlanadi. Tayoq tik turganini bilish uchun unga shovun (uchiga og'irlik bog'langan ip) osiladi.
  2. Nivelir tepalik etagiga tik o'rnatiladi. Bir o'quvchi taxtacha bo'ylab tepalikka qaraydi, ikkinchisi taxtacha «tekkan» joyga qoziq qoqadi — bu nuqta 1 m balandroqda.
  3. Nivelir qoziq yoniga ko'chiriladi va ish cho'qqigacha takrorlanadi.
  4. Nivelir necha marta ko'chirilgan bo'lsa, tepalik shuncha metr baland.

Relyef xaritada qanday tasvirlanadi?

Joy plani va xaritalarda relyef gorizontallar bilan tasvirlanadi.

  • Gorizontallar — mutlaq balandligi bir xil bo'lgan nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar.
  • Qiyalik qaysi tomonga pasayishini gorizontalga qo'yilgan kichik chiziqcha — bergshtrix ko'rsatadi. Tepalikda bergshtrix tashqariga, botiqda ichkariga qaraydi.
  • Gorizontallar bir-biriga yaqin bo'lsa — yonbag'ir tik, uzoq bo'lsa — qiya (yotiq).
  • Juda tik jarlar va yonbag'irlar mayda tishchali chiziq bilan ko'rsatiladi.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Joyning mutlaq va nisbiy balandligi nima? Javob
Mutlaq balandlik — dengiz sathidan balandlik; nisbiy balandlik — bir joyning boshqa joyga nisbatan tik balandligi.
2 O'zbekistonda mutlaq balandliklar qayerdagi belgidan hisoblanadi? Javob
Boltiq dengizidagi Kronshtadt shahrida o'rnatilgan futshtok belgisidan.
3 Dengiz sathidan past joylar xaritada qanday belgilanadi? Misol keltiring. Javob
Balandlik raqami oldiga minus belgisi qo'yiladi: masalan, Mingbuloq botig'i −12 m.
4 Qo'lbola nivelir bilan tepalik balandligi qanday aniqlanadi? Javob
Nivelir etakdan boshlab har safar 1 m yuqoriroq nuqtaga ko'chiriladi; necha marta ko'chirilgan bo'lsa, tepalik shuncha metr baland.
5 Gorizontallar nima va ular yonbag'irning tikligi haqida nima deydi? Javob
Bir xil balandlikdagi nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar; zich joylashsa yonbag'ir tik, siyrak bo'lsa qiya.
6 Hazrati Sulton (4643 m) va Toshkent (taxminan 450 m) orasidagi nisbiy balandlik qancha? Javob
4643 − 450 = 4193 m.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Mutlaq balandlik nimadan hisoblanadi?
  2. 2.O'zbekistondagi eng baland cho'qqi qaysi?
  3. 3.O'zbekistondagi eng past joy — Mingbuloq botig'ining balandligi qancha?
  4. 4.Balandligi bir xil nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar nima deyiladi?
  5. 5.Gorizontallar zich joylashgan bo'lsa, yonbag'ir qanday bo'ladi?
  6. 6.Balandlik qaysi asbob bilan o'lchanadi?
  7. 7.A nuqta 900 m, B nuqta 650 m balandlikda. A ning B ga nisbatan nisbiy balandligi qancha?