5-sinf geografiya III bob. Geografik xaritalar ⏱ 4 daqiqa o'qish

Azimut va masofani o'lchash

Ufq va ufq tekisligi, azimut nima va u kompas bilan qanday aniqlanadi, masofani qadam, vaqt va o'lchov g'ildiragi bilan o'lchash, azimut bo'yicha yurish.

Ufq va ufq tekisligi

Keng dalaga yoki cho'lga chiqsangiz, atrofingizdagi yer doira shaklida ko'rinadi, uning chetida osmon yer bilan tutashgandek tuyuladi. Osmon bilan yer tutashgandek ko'ringan chiziq ufq (gorizont), sizdan ufqqacha bo'lgan doira shaklidagi yer esa ufq tekisligi deyiladi.

O'tgan darslarda ufqning 4 ta asosiy va 4 ta oraliq tomoni bilan tanishdingiz. Lekin hayotda yo'nalishlar ancha ko'p: masalan, uydan daraxtgacha yo'nalish aniq shimol ham, aniq shimoli-sharq ham bo'lmasligi mumkin. Bunday yo'nalishlarni aniq ifodalash uchun azimut ishlatiladi.

Azimut nima?

Demak: shimol — 0°, sharq — 90°, janub — 180°, g'arb — 270°. Shimoli-sharq esa 45°, janubi-g'arb 225° bo'ladi.

Azimut kompas bilan aniqlanadi. Kompas strelkasi magnitlangan bo'lib, uning bir uchi (odatda ko'k yoki qoraytirilgan) doimo shimolni ko'rsatadi. Azimutni topish uchun:

  1. Kompasni gorizontal tuting va strelkaning shimol uchini shkaladagi 0° ga to'g'rilang (kompasni oriyentirlash).
  2. Kompas markazidan kerakli narsa tomonga cho'p yoki chizg'ich qo'ying.
  3. Cho'p shkalaning qaysi raqamiga to'g'ri kelsa, o'sha — azimut.
🧭 Kompas va azimut
Azimut — shimol yo'nalishi bilan narsaga yo'nalish orasidagi burchak. U shimoldan boshlab soat mili bo'yicha 0° dan 360° gacha hisoblanadi.
30° 60° 120° 150° 210° 240° 300° 330° Sh Shq J G' 🪣 🏫 🌳 ⛰️
Azimut
45°
Shimoli-sharq
Strelkani aylantiring va ufq tomonlari qanday azimutlarga mos kelishini kuzating: shimol — 0°, sharq — 90°, janub — 180°, g'arb — 270°.

Masofani qanday o'lchaymiz?

Yaqin narsalar orasidagi masofa ruletka yoki metrli tasma bilan o'lchanadi. Uzoqroq masofalarni esa boshqacha o'lchash qulay:

  • Qadamlab o'lchash. Avval qadamingiz uzunligini bilib oling: ruletka bilan 100 m o'lchab, uni odatdagi qadamingiz bilan bosib o'ting. 100 m ni qadamlar soniga bo'lsangiz, bitta qadamingiz uzunligi chiqadi. Masalan, 100 m ni 200 qadamda o'tsangiz, har bir qadam 50 sm.
  • Vaqt bo'yicha. Odatdagi tezlikda yurgan odam bir soatda o'rtacha 5 km yo'l bosadi. Demak, 30 daqiqa yurgan bo'lsangiz, taxminan 2,5 km yo'l bosgansiz.
  • O'lchov g'ildiragi. Diametri 32 sm li g'ildirak bir marta aylanganda taxminan 1 m yo'l bosadi. Aylanishlarni sanab, masofani ancha aniq topish mumkin.
👣 Masofani qadam va vaqt bilan o'lchash
Avval qadamingiz uzunligini toping, keyin istalgan masofani hisoblang.
1. Qadamim uzunligi
Qadam: 62,5 sm
2. Qadamlab o'lchash
Masofa: 500 m
3. Vaqt bo'yicha
Taxminan: 3,75 km
Piyoda odam o'rtacha soatiga 5 km yuradi. Aniqroq o'lchash uchun ruletka yoki o'lchov g'ildiragidan foydalaniladi: diametri 32 sm bo'lgan g'ildirak bir aylanganda taxminan 1 metr yo'l bosadi.

Azimut bo'yicha yurish

Sayyohlar, chegarachilar va qutqaruvchilar notanish joyda azimut bo'yicha yo'l topadi. Masalan, sizga topshiriq berildi: «Yakka daraxtdan 40° azimut bo'yicha 200 m yuring». Buning uchun:

  1. Daraxt yonida kompasni oriyentirlaysiz (strelka 0° da).
  2. Kompas markazini 40° belgi bilan tutashtirib, yo'nalishni aniqlaysiz va uzoqdagi biror mo'ljalni (buta, tosh) tanlaysiz.
  3. Qadamingiz 50 sm bo'lsa, 200 m uchun 400 qadam tashlaysiz.
  4. To'xtab, kompasni yana oriyentirlaysiz va keyingi azimut bo'yicha yurasiz.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Ufq deb nimaga aytiladi? Ufq tekisligi nima? Javob
Ufq — osmon bilan yer tutashgandek ko'ringan chiziq; ufq tekisligi — kuzatuvchidan ufqqacha bo'lgan doira shaklidagi yer yuzasi.
2 Azimut deb nimaga aytiladi va u qaysi asbob bilan aniqlanadi? Javob
Shimol yo'nalishi bilan narsaga yo'nalish orasidagi, shimoldan soat mili bo'yicha hisoblangan burchak; kompas bilan aniqlanadi.
3 Sharq, janub va g'arbning azimuti necha gradus? Javob
Sharq — 90°, janub — 180°, g'arb — 270°.
4 Xurshid masofani o'lchov g'ildiragi bilan, Aziza qadamlab o'lchadi. Kimning natijasi aniqroq? Javob
Xurshidniki: g'ildirak har aylanishda bir xil masofa bosadi, qadamlar esa uzun-qisqa bo'lib qoladi.
5 Abror uyidan kutubxonagacha 45 daqiqa piyoda yurdi. Masofa taxminan qancha? Javob
Piyoda odam soatiga 5 km yuradi: 45 daqiqa = 0,75 soat; 0,75 × 5 = 3,75 km.
6 100 m ni 160 qadamda o'tadigan bola qadamining uzunligi qancha? Javob
10 000 sm : 160 = 62,5 sm.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Azimut qaysi yo'nalishdan boshlab hisoblanadi?
  2. 2.Azimut qaysi yo'nalishda hisoblanadi?
  3. 3.Janub yo'nalishining azimuti necha gradus?
  4. 4.270° azimut ufqning qaysi tomonini ko'rsatadi?
  5. 5.Piyoda odam bir soatda o'rtacha necha km yuradi?
  6. 6.Kompasni oriyentirlash nima?
  7. 7.Shimoli-sharq yo'nalishining azimuti qancha?