Yerning ichki tuzilishi

Yerning tashqi qobiqlari — atmosfera, gidrosfera, biosfera va ichki qobiqlari — Yer po'sti, mantiya va yadro. Olimlar Yer ichini qanday o'rganadi va chuqurlikka tushgan sari harorat qanday o'zgaradi.

Yerning qobiqlari

Yer ham boshqa sayyoralar kabi qobiqlardan tuzilgan. Tasavvur qiling, siz kosmonavtsiz va Yerga kosmosdan qarayapsiz. Nimalarni ko'rasiz?

Yerni o'rab turgan yupqa havo pardasi — bu atmosfera (havo qobig'i).
Okeanlar, dengizlar, ko'llar, daryolar va qutblardagi oppoq muzliklar — bu gidrosfera (suv qobig'i).
Tog'lar, cho'llar va tekisliklar, okean tubi ostidagi qattiq tog' jinslari — bu litosfera (qattiq qobiq).
O'rmonlar, dalalar, barcha tirik mavjudotlar va ular yashaydigan muhit — bu biosfera (hayot qobig'i).

Bu to'rtta qobiq Yerning tashqi qobiqlari hisoblanadi. Ular yaxshi o'rganilgan. Yerning ichki qismi esa hali ham ko'p sirlarni yashiradi.

Yer ichini qanday o'rganamiz?

Yer markazigacha 6371 km. Odam u yerga tushib, o'z ko'zi bilan ko'ra olmaydi. Shuning uchun olimlar Yer ichini bilvosita o'rganadi:

zilzila to'lqinlari Yer ichidan o'tganda turli qatlamlarda turlicha tezlikda tarqaladi va sinadi — ularni yozib olib, qatlamlar chegarasi aniqlanadi;
vulqonlar otib chiqargan chuqurlik moddalari tahlil qilinadi;
chuqur burg'u quduqlari qaziladi.

Ichki qobiqlar: po'st, mantiya, yadro

Yer po'sti — eng yupqa va eng qattiq qobiq. Materiklarda o'rtacha 35–40 km, baland tog'lar ostida 70–80 km gacha, okeanlar tagida esa atigi 5–10 km.
Mantiya — Yer po'sti ostidagi eng qalin qobiq, 2900 km chuqurlikkacha davom etadi. Harorati 1000 °C dan bir necha ming darajagacha. Olimlar uni temir, magniy va kremniyga boy jinslardan iborat deb hisoblashadi.
Yadro — Yerning markaziy qismi, radiusi taxminan 3470 km. Tashqi yadro suyuq, ichki yadro qattiq. U asosan temir va nikeldan iborat, harorati olimlar fikricha 4000–6000 °C.

Chuqurlashgan sari harorat ortadi

Shaxtaga tushgan konchilar buni yaxshi biladi: yer ostida pastga tushgan sari issiq ortib boradi. O'rtacha har 100 m chuqurlikda harorat taxminan 3 °C ga ko'tariladi (har 1 km da ~30 °C).

Misol. Yer yuzasida tog' jinslarining o'rtacha harorati +5 °C. 2000 m chuqurlikda harorat qancha? 2000 m da 100 m dan 20 ta bor → 20 × 3 = 60 °C → 5 + 60 = taxminan 65 °C.

6371 km

Yer markazigacha masofa (o'rtacha radius)

40 km

Materiklarda Yer po'stining o'rtacha qalinligi

2900 km

Mantiyaning quyi chegarasi

3 °C

Har 100 m chuqurlikda harorat shuncha ortadi

Yerning ichki tuzilishini bilish odamlarga muhim savollarga javob topishga yordam beradi: foydali qazilmalar qayerda bor? Nega zilzila bo'ladi va uni oldindan aytish mumkinmi? Nega vulqonlar otiladi? Materiklar siljiydimi?

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Yerning tashqi va ichki qobiqlariga qaysilar kiradi? Javob

Tashqi qobiqlar — atmosfera, gidrosfera, litosfera (Yer po'sti), biosfera; ichki qobiqlar — Yer po'sti, mantiya, yadro (tashqi va ichki).

2 Olimlar Yerning ichki qismini qanday o'rganishadi? Javob

Zilzila to'lqinlarining tarqalishi, vulqon chiqargan moddalar va chuqur burg'u quduqlari orqali.

3 Yer po'stining qalinligi qayerda eng katta va qayerda eng kichik? Javob

Baland tog'lar ostida eng qalin (70–80 km), okeanlar tagida eng yupqa (5–10 km).

4 Yer ichiga tushgan sari harorat qanday o'zgaradi? Javob

Ortib boradi — o'rtacha har 100 m da taxminan 3 °C ga.

5 Yuzadagi harorat +5 °C bo'lsa, 2000 m chuqurlikda harorat qancha? Javob

Taxminan 5 + 20 × 3 = 65 °C.

6 Nega mantiya va yadroda harorat juda yuqori bo'lsa ham jinslar qattiq holatda? Javob

Chunki u yerda bosim nihoyatda katta.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Yerning eng yupqa va eng qattiq qobig'i qaysi?
2.Yerning eng qalin qobig'i qaysi?
3.Yer yadrosi asosan qanday moddalardan iborat?
4.Yer po'sti qayerda eng yupqa?
5.Chuqurlikka tushgan sari har 100 m da harorat taxminan qanchaga ortadi?
6.Yerning hayot qobig'i qanday ataladi?
7.Yer markazigacha masofa qancha?