5-sinf geografiya VII bob. Biosfera. Inson va tabiat ⏱ 3 daqiqa o'qish

Tabiat zonalari

Tabiat kompleksi va tabiat zonasi nima, zonalar nega hosil bo'ladi, sernam ekvatorial o'rmonlardan arktika cho'llarigacha asosiy zonalar, balandlik mintaqalanishi va O'zbekiston tabiati.

Tabiat kompleksi

Tabiatning tarkibiy qismlari — komponentlari: tog' jinslari, suv, havo, tuproq, o'simlik va hayvonot dunyosi. Ular tabiatda alohida-alohida emas, bir-biri bilan bog'langan holda uchraydi va tabiat kompleksi — tabiiy uyg'unlikni hosil qiladi. Komponentlardan bittasi o'zgarsa, qolganlari ham o'zgaradi: masalan, o'rmon kesilsa, tuproq yuviladi, buloqlar quriydi, hayvonlar yo'qoladi.

Tabiat zonalari nega hosil bo'ladi?

Yer sharsimon bo'lgani uchun Quyosh issiqligi va yorug'ligi ekvatordan qutblarga tomon kamayib boradi. Yog'in miqdori ham har joyda turlicha. Natijada ekvatordan qutblarga tomon iqlim, tuproq, o'simlik va hayvonot dunyosi o'zgarib boradi.

🌍 Tabiat zonalari: qutbdan ekvatorgacha
Zonani bosing: iqlimi, o'simlik va hayvonlari bilan tanishing. «Tog'larda» tugmasi — balandlik mintaqalanishini ko'rsatadi.
❄ Shimoliy qutb
☀ Ekvator
Tabiat zonalari ekvatordan qutblarga tomon almashinadi, chunki Quyosh issiqligi va namlik kenglik bo'yicha o'zgaradi.

Asosiy tabiat zonalari

  • Sernam ekvatorial o'rmonlar — yil bo'yi +25 °C atrofida, yog'in 2000 mm dan ko'p; bitta fasl — yoz. Doim yashil, ko'p qavatli o'rmonlar.
  • Mavsumiy nam tropik o'rmonlar — yil sernam issiq yoz va quruq issiq qishga bo'linadi; quruq davrda daraxtlar bargini to'kadi.
  • Savannalar va siyrak o'rmonlar — issiq, yog'in asosan yozda; baland o'tlar va yakka daraxtlar. Sher, fil, jirafa, zebra yashaydi.
  • Chala cho'l va cho'llar — juda issiq va quruq. O'simliklar siyrak va qurg'oqchilikka moslashgan: yantoq, saksovul, yulg'un. Tuya, jayron, toshbaqa, kaltakesak, ilon, chayon.
  • O'rmon-dasht va dashtlar — o'tloqlar, unumdor tuproq; yerlari deyarli butunlay haydalib, ekinzorlarga aylantirilgan.
  • Aralash va keng bargli o'rmonlar — qishi sovuqroq, yozi iliq; eman, qayin, qarag'ay o'sadi.
  • Tayga — ignabargli o'rmonlar: qarag'ay, qoraqarag'ay, tilog'och.
  • Tundra — qishi uzoq va juda sovuq, yozi qisqa va salqin; mox, lishayniklar, pakana qayin.
  • Arktika (muz) cho'llari — Shimoliy Muz okeani orollari va Antarktida: qor va muz.

Balandlik mintaqalanishi

Tabiat nafaqat ekvatordan qutblarga, balki tog' etagidan cho'qqisiga tomon ham almashinadi: yuqoriga ko'tarilgan sari harorat pasayib, zonalar xuddi qutbga tomon yurgandek bir-birini almashtiradi. Bu balandlik mintaqalanishi deyiladi.

O'zbekistonda bu yaqqol ko'rinadi: tekisliklarda cho'llar (Qizilqum, Ustyurt), tog' etaklarida adirlar, undan yuqorida archa va yong'oqzor tog' o'rmonlari, so'ng yaylovlar (alp o'tloqlari), eng tepada esa qor va muzliklar.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Tabiat kompleksi nima? Tabiat zonasi-chi? Javob
Tabiat kompleksi — tabiat komponentlarining o'zaro bog'langan uyg'unligi; tabiat zonasi — iqlimi, tuprog'i, o'simlik va hayvonlari bilan farq qiladigan yirik tabiat kompleksi.
2 Tabiat zonalari qanday vujudga keladi? Javob
Quyosh issiqligi va namlik ekvatordan qutblarga tomon o'zgarib borgani uchun.
3 Issiq cho'l va arktika cho'li nimasi bilan farq qiladi? Javob
Ikkalasida ham hayot siyrak; issiq cho'lda sabab — namlik yetishmasligi va jazirama, arktika cho'lida — qattiq sovuq va muz.
4 Balandlik mintaqalanishi nima? Javob
Tog'da balandlik oshgan sari harorat pasayib, tabiat zonalarining bir-birini almashtirishi.
5 Mamlakatimiz qaysi zonalarda joylashgan? Javob
Asosan chala cho'l va cho'llar zonasida; tog'larida esa balandlik mintaqalanishi kuzatiladi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Fasllar almashmaydigan, yil bo'yi yoz bo'ladigan zona qaysi?
  2. 2.Sher, jirafa va zebra qaysi zonada yashaydi?
  3. 3.Ignabargli o'rmonlar zonasi qanday ataladi?
  4. 4.Mox, lishayniklar va pakana qayin qaysi zonada o'sadi?
  5. 5.Saksovul va yantoq qaysi zonaning o'simliklari?
  6. 6.Tog'da balandlik oshgan sari tabiatning almashinishi qanday ataladi?
  7. 7.O'zbekistonning katta qismi qaysi zonada joylashgan?