5-sinf geografiya VII bob. Biosfera. Inson va tabiat ⏱ 4 daqiqa o'qish

Yerning hayot qobig'i — biosfera

Yerda hayot qachon paydo bo'lgan, biosfera nima va uning chegaralari, o'simliklar, hayvonlar va mikroblarning o'zaro bog'liqligi, oziq zanjiri, inson va biosfera, vohalar.

Hayot qayerda va qachon paydo bo'lgan?

Olimlarning hisobicha, Yer taxminan 4,6 milliard yil oldin paydo bo'lgan. Uning butun tarixi davomida litosfera, gidrosfera va atmosfera bir-biriga ta'sir qilib kelgan. Ular eng kuchli «uchrashgan» joyda — atmosferaning quyi qatlami, okean suvlari va Yer po'stining yuqori qismida — hayot paydo bo'lgan.

  1. 4,6 mlrd yil oldin
    Yer paydo bo'ldi
  2. 3,8 mlrd yil oldin
    Ilk hayot belgilari
    ko'zga ko'rinmaydigan juda mayda organizmlar okeanda paydo bo'ldi
  3. 600–550 mln yil oldin
    Hayot gurkirab rivojlandi
    murakkab organizmlar Yer yuzini egallay boshladi
  4. 2 mln yil oldin
    Odamning qadimgi ajdodlari paydo bo'ldi

Biosfera nima?

Biosfera atmosferaning quyi qismini, butun gidrosferani va litosferaning yuqori qismini qamrab oladi. Lekin tiriklik unda bir tekis tarqalmagan: organizmlar eng zich quruqlik yuzasida, uning ustidagi 150 m gacha havoda, tuproqda va okeanning yuqori 150 metrlik qatlamida — yorug'lik va issiqlik yetarli joylarda yashaydi.

Tiriklik — katta oila

Organizmlar bir-biri bilan chambarchas bog'langan:

  • O'simliklar — tuproqdan suv va mineral tuzlarni, havodan karbonat angidridni olib, Quyosh nuri yordamida organik modda yaratadi va havoga kislorod chiqaradi.
  • Hayvonlar organik modda yarata olmaydi. O'txo'rlar o'simliklar bilan, go'shtxo'rlar boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi.
  • Mikroblar o'lik o'simlik va hayvon qoldiqlarini chiritib, yana mineral moddalarga aylantiradi — tuproqqa qaytaradi.

Shunday qilib, moddalar tabiatda to'xtovsiz aylanib yuradi. Kim kimni yeyishini ko'rsatuvchi ketma-ketlik oziq zanjiri deyiladi:

🔗 Oziq zanjiri: kim kimni yeydi?
Muhitni tanlang. Keyin zanjirdan bir bo'g'inni bosib «yo'qoting» — butun zanjirga qanday ta'sir qilishini ko'ring.
☀️ Quyosh energiyasi → 🌿 o'simlik → 🐭 o'txo'r → 🦊 go'shtxo'r · 🍄 mikroblar qoldiqlarni chiritib, tuproqqa qaytaradi
Bo'g'inni bosing.

Hayot nega notekis tarqalgan?

Quruqlikda tiriklik iqlimga — yorug'lik, issiqlik va namlikka bog'liq.

  • Issiq va sernam ekvatorial o'rmonlar o'simlik va hayvonlarga eng boy: daraxtlar doim yashil, biri gullasa, boshqasida meva pishadi.
  • Issiq, lekin quruq cho'llarda hayot siyrak. O'simliklar namni tejashga moslashgan: bargi mayda yoki tikanli, ildizi uzun (yantoq, saksovul). Ko'p hayvonlar uzoq vaqt suvsiz yashay oladi.
  • Antarktidaning muz bilan qoplangan joylari — muz cho'llari: u yerda deyarli hayot yo'q.

Inson va biosfera

Ibtidoiy odamlar g'orlarda yashab, ov va meva terish bilan kun ko'rgan — tabiatga ta'siri sezilmagan. Odamlar olovdan foydalanishni o'rganib, dehqonchilik va chorvachilik bilan, keyinroq sanoat bilan shug'ullana boshlagach, biosferaga ta'siri juda kuchaydi. Inson hayvonlarni qo'lga o'rgatdi, ekinlarning yangi navlarini yaratdi; lekin ayrim hayvon turlari uning ta'sirida butunlay yo'qolib ketdi.

Inson noqulay tabiatni o'ziga moslab o'zgartira oladi. O'zbekistonning katta qismi cho'l. Ota-bobolarimiz qadimdan ariqlar qazib, to'g'onlar qurib, daryo suvini cho'lga chiqarishgan va ko'm-ko'k bog'lar, ekinzorlar bunyod etishgan. Inson obod qilgan bunday joylar vohalar deyiladi: Farg'ona vodiysi, Toshkent, Zarafshon, Xorazm, Qashqadaryo va Surxondaryo vohalari.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Biosfera qanday qobiq? Uning qalinligi qancha? Javob
Yerning tirik organizmlar yashaydigan qobig'i; qalinligi 30–40 km.
2 Yerda hayot belgilari qachon paydo bo'lgan? Javob
Taxminan 3,8 milliard yil oldin.
3 Biosferaning qaysi qismida organizmlar eng zich tarqalgan? Javob
Quruqlik yuzasida, uning ustidagi 150 m gacha havoda, tuproqda va okeanning yuqori 150 metrlik qatlamida.
4 O'simliklar, hayvonlar va mikroblar tabiatda qanday vazifani bajaradi? Javob
O'simliklar organik modda yaratadi, hayvonlar uni iste'mol qiladi, mikroblar qoldiqlarni chiritib, moddalarni tuproqqa qaytaradi.
5 Inson paydo bo'lganidan keyin tabiatga qanday ta'sir ko'rsatgan? Javob
Dehqonchilik, chorvachilik, sanoat orqali tabiatni o'zgartirgan: vohalar yaratgan, lekin ayrim turlarning yo'qolishi va ifloslanishga ham sabab bo'lgan.
6 Vohalar deb qanday joylarga aytiladi? Javob
Inson suv chiqarib, obod qilgan unumdor joylarga (Farg'ona, Zarafshon, Xorazm vohalari).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Yer taxminan necha yil oldin paydo bo'lgan?
  2. 2.«Bios» so'zi nimani anglatadi?
  3. 3.Organik moddani faqat kimlar yarata oladi?
  4. 4.O'lik qoldiqlarni chiritib, tuproqqa qaytaradigan organizmlar qaysilar?
  5. 5.Qaysi zona o'simlik va hayvonlarga eng boy?
  6. 6.Inson suv chiqarib obod qilgan unumdor joy nima deyiladi?
  7. 7.Oziq zanjiri odatda nimadan boshlanadi?