5-sinf geografiya IV bob. Yerning qattiq qobig'i — litosfera ⏱ 3 daqiqa o'qish

Yer yuzasi relyefining asosiy shakllari

Relyefni o'zgartiruvchi ichki va tashqi kuchlar, materiklar, orollar va yarimorollar, Dunyo okeani, tekisliklar va tog'larning balandligiga ko'ra turlari.

Relyefni yaratuvchi va tekislovchi kuchlar

Yer yuzasi relyefi ikki xil kuch ta'sirida o'zgaradi:

  • Ichki kuchlar — Yer qa'ridan keladi: yer po'stining ko'tarilishi va cho'kishi, vulqonlar, zilzilalar. Ular tog'lar va botiqlar hosil qilib, baland-pastliklarni yaratadi.
  • Tashqi kuchlar — suv, shamol, muzliklar, Quyosh issiqligi va tirik organizmlar. Ular tog'larni yemirib, chuqurliklarni to'ldiradi — yer yuzasini tekislaydi.

Masalan, oqar suv jinslarni yuvib, vodiy va daralar hosil qiladi; shamol cho'lda qum barxanlarini uyadi; kunduzi qizib, kechasi soviydigan toshlar yorilib, asta-sekin maydalanadi. Shunday qilib, ichki va tashqi kuchlar bir-biriga teskari ish bajaradi.

Materiklar, orollar, yarimorollar

Materiklar — Yer po'stining okean sathidan ko'tarilib turgan eng yirik bo'laklari. Yer sharida 6 ta materik bor: Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Antarktida va Avstraliya.

  • Orol — hamma tomondan suv bilan o'ralgan kichikroq quruqlik. Eng kattalari: Grenlandiya, Yangi Gvineya, Kalimantan, Madagaskar.
  • Yarimorol — uch tomondan suv bilan o'ralgan, bir tomoni bilan materikka tutashgan quruqlik. Eng kattalari: Arabiston, Hindiston, Hindixitoy.

Dunyo okeani — materiklarni o'rab turgan, bir-biriga tutashgan suvlar. U to'rtta okeandan iborat: Tinch, Atlantika, Hind va Shimoliy Muz okeanlari.

71 %
Yer yuzasini egallagan Dunyo okeani
29 %
Yer yuzasini egallagan quruqlik
6 ta
Yer sharidagi materiklar soni
4 ta
Dunyo okeanini tashkil etuvchi okeanlar

Tekisliklar va tog'lar

Quruqlik relyefining asosiy shakllari — tekisliklar va tog'lar. Tog'lar ichki kuchlar ta'sirida ko'tariladi, tekisliklar esa ko'pincha tog'lardan yuvilib kelgan jinslar chuqurliklarni to'ldirishidan hosil bo'ladi. Dunyodagi eng katta tekisliklar: Amazonka, G'arbiy Sibir, Sharqiy Yevropa va Turon tekisliklari.

🏔 Relyef shakllari balandligiga ko'ra
Kesimdagi qismlarni bosing yoki pastdagi tugmalardan tanlang. Ranglar xaritadagi balandliklar shkalasiga mos.
Dengiz 0 m
Yer yuzasidagi tekisliklar va tog'lar dengiz sathidan balandligiga qarab har xil nomlanadi.

Tekisliklar balandligiga ko'ra:

  • pasttekislik — 0–200 m;
  • qir (baland tekislik) — 200–500 m;
  • yassitog'lik — 500 m dan baland (O'rta Sibir, Braziliya yassitog'liklari).

Tog'lar balandligiga ko'ra:

  • past tog'lar — 500–1000 m (Qizilqumdagi Bo'kantov, Tomditov);
  • o'rtacha tog'lar — 1000–2000 m;
  • o'rtacha baland tog'lar — 2000–3000 m (Nurota tog'lari);
  • baland tog'lar — 3000 m dan baland (Himolay, Pomir, Tyanshan, Hisor).

Uzoq masofaga cho'zilgan tog'lar tog' tizmalari deyiladi: And, Kordilyera, Tyanshan, Hisor. Tog' tizmalari, yakka tog'lar va vodiylar birgalikda tog'li o'lkani hosil qiladi. Tog'ning eng baland qismi — cho'qqi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Relyefni qanday kuchlar o'zgartiradi va ular qanday ish bajaradi? Javob
Ichki kuchlar baland-pastliklarni yaratadi (tog'lar, botiqlar); tashqi kuchlar — suv, shamol, muz, harorat — ularni yemirib tekislaydi.
2 Materik nima? Orol va yarimorol nima? Javob
Materik — okean sathidan ko'tarilgan eng yirik quruqlik; orol — hamma tomondan suv o'ragan quruqlik; yarimorol — uch tomondan suv o'ragan, bir tomoni materikka tutashgan quruqlik.
3 Tekisliklar balandligiga qarab qanday turlarga bo'linadi? Javob
Pasttekislik (0–200 m), qir (200–500 m), yassitog'lik (500 m dan baland).
4 Tog'lar balandligiga qarab qanday turlarga bo'linadi? Javob
Past (500–1000 m), o'rtacha (1000–2000 m), o'rtacha baland (2000–3000 m) va baland (3000 m dan yuqori) tog'lar.
5 Yer sharida nechta materik va nechta okean bor? Javob
6 ta materik va 4 ta okean.
6 Qaysi okean O'zbekistonga eng yaqin, qaysi biri eng uzoqda? Javob
Eng yaqini — Hind okeani, eng uzog'i — Tinch okeani. O'zbekiston barcha okeanlardan juda uzoqda joylashgan.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Relyefni tekislovchi kuchlar qaysilar?
  2. 2.Yer sharida nechta materik bor?
  3. 3.Hamma tomondan suv bilan o'ralgan quruqlik nima deyiladi?
  4. 4.Dunyodagi eng katta yarimorol qaysi?
  5. 5.200–500 m balandlikdagi tekislik qanday ataladi?
  6. 6.3000 m dan baland tog'lar qanday ataladi?
  7. 7.Dunyo okeani Yer yuzasining necha foizini egallaydi?