5-sinf geografiya VI bob. Yerning havo qobig'i — atmosfera ⏱ 4 daqiqa o'qish

Havoning namligi va yog'inlar

Havodagi suv bug'i, mutlaq va nisbiy namlik, bulutlar turlari, yomg'ir, qor, do'l, shudring, qirov va tuman, yog'in miqdori va namlanish darajasi, O'zbekistonda yog'inlar.

Havodagi suv bug'i

Havoga suv bug'i okean, dengiz, ko'l va daryolardan, tuproq va o'simliklardan bug'lanib ko'tariladi. Suv bug'i ko'zga ko'rinmaydi. Havo o'zida qancha suv bug'i ushlab tura olishi haroratga bog'liq: issiq havo ko'proq, sovuq havo kamroq bug' sig'diradi.

Harorat 1 m³ havo sig'dira oladigan eng ko'p bug'
0 °C 5 g
+10 °C 9 g
+20 °C 17 g
+30 °C 30 g
  • Mutlaq namlik — 1 m³ havodagi suv bug'ining grammdagi miqdori.
  • Nisbiy namlik — havodagi bug'ning u sig'dira oladigan eng ko'p miqdorga nisbati, foizda. Masalan, +30 °C da havoda 15 g bug' bo'lsa, nisbiy namlik 50 %.
  • Ortiqcha bug'ni sig'dira olmaydigan havo namga to'yingan deyiladi — uning nisbiy namligi 100 %. Namlik gigrometr bilan o'lchanadi.
💨 Havoning namligi
Issiq havo sovuq havoga qaraganda ko'proq suv bug'ini «sig'diradi». Harorat va havodagi bug' miqdorini o'zgartiring.
1 m³ havo
Sig'dira oladi
Nisbiy namlik

Bulutlar

Isigan havo yuqoriga ko'tarilib soviydi, namga to'yinadi va ortiqcha bug' mayda tomchilarga (sovuqda — muz kristallariga) aylanadi. Shunday qilib bulut hosil bo'ladi. Yer yuziga yaqin hosil bo'lgan «bulut» esa tuman.

Bulutlarning asosiy uch turi:

  • To'p-to'p bulutlar — oppoq, paxtadek; tagi qorayganida jala va momaqaldiroq olib keladi. O'zbekistonda bahor va yoz boshida ko'p.
  • Qat-qat bulutlar — osmonni bir tekis kulrang parda kabi qoplaydi, uzoq maydalab yog'adigan yomg'ir yoki qor beradi.
  • Patsimon bulutlar — juda balandda, oq tolalarga o'xshaydi, soyasi bo'lmaydi; ob-havo aynishidan darak beradi.

Yog'inlar

Yog'inlar — havodan yer yuzasiga suyuq yoki qattiq holatda tushadigan suv.

  • Yomg'ir — bulutdagi mayda tomchilar qo'shilib yiriklashadi va yerga tushadi.
  • Qor — 0 °C dan past haroratda muz ignachalari birlashib, qor parchalarini hosil qiladi.
  • Do'l — iliq havo to'p-to'p bulutni juda baland, sovuq qatlamga olib chiqadi, tomchilar muzlab, do'lga aylanadi.
  • Shudring va qirov — ochiq kechada sovigan yer va o'simliklar ustida bug' tomchilarga (sovuqda — muz kristallariga) aylanadi.
♻️ Suvning tabiatda aylanishi
Bosqichlarni ketma-ket bosing yoki «Avtomatik» tugmasini bosing.
1 2 3 4 5
Yerdagi suv miqdori deyarli o'zgarmaydi — u faqat bir holatdan boshqasiga o'tib, to'xtovsiz aylanib yuradi.

Qayerda ko'p, qayerda kam yog'adi?

Yog'in miqdori yog'in o'lchagich bilan, qor qalinligi santimetrli reyka bilan o'lchanadi. Yog'in miqdori okeandan uzoq-yaqinlikka, esayotgan shamollarga va relyefga bog'liq: tog'larning nam shamolga ro'para yonbag'irlariga ko'p yog'adi.

11 800 mm
Mausinram (Hindiston) — dunyodagi eng sersuv joylardan biri
400 mm
Toshkentda yiliga taxminan shuncha yog'in yog'adi
200 mm
O'zbekistonning g'arbiy cho'llarida — undan ham kam
900 mm
O'zbekiston tog'larida — eng ko'p yog'in

O'zbekiston okeanlardan juda uzoqda bo'lgani uchun yog'in kam. Shuning uchun bizda ekinlarni sug'ormasdan dehqonchilik qilib bo'lmaydi.

Namlanish darajasi

O'simliklar uchun faqat yog'in emas, bug'lanish ham muhim. Namlanish darajasi = yillik yog'in : yillik mumkin bo'lgan bug'lanish.

Masalan, Toshkentda yillik yog'in 400 mm, mumkin bo'lgan bug'lanish 1600 mm: 400 : 1600 = 0,25. O'simliklar uchun eng qulay namlanish darajasi 0,9–1,1. Demak, Toshkentda nam yetishmaydi — ekin va daraxtlarni sug'orish shart.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Havoning mutlaq namligi nima? Javob
1 m³ havodagi suv bug'ining grammdagi miqdori.
2 +20 °C da havoda 8,5 g bug' bor. Nisbiy namlik qancha? Javob
+20 °C da havo 17 g sig'diradi; 8,5 : 17 = 0,5 — 50 %.
3 Bulut nima va u qanday hosil bo'ladi? Javob
Havoda muallaq turgan mayda suv tomchilari yoki muz kristallari; iliq nam havo ko'tarilib soviganda bug' tomchilarga aylanadi.
4 Bulutlarning qanday turlarini bilasiz? Qaysi biri ko'p yog'in beradi? Javob
To'p-to'p, qat-qat va patsimon; to'p-to'p (yomg'irli) bulutlar jala, qat-qat bulutlar uzoq yog'in beradi; patsimon bulutlar yog'in bermaydi.
5 Do'l qanday hosil bo'ladi? Javob
Kuchli ko'tarilgan iliq havo tomchilarni juda baland, sovuq qatlamga olib chiqadi, ular muzlab do'lga aylanadi.
6 Nega O'zbekistonda yog'in kam? Javob
Chunki mamlakat okean va dengizlardan juda uzoqda joylashgan.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.+30 °C da 1 m³ havo eng ko'pi bilan qancha suv bug'i sig'diradi?
  2. 2.Namga to'yingan havoning nisbiy namligi qancha?
  3. 3.Havo namligi qaysi asbob bilan o'lchanadi?
  4. 4.Yer yuzasiga yaqin hosil bo'lgan bulut nima deyiladi?
  5. 5.Ob-havo aynishidan darak beradigan, juda baland oq tolasimon bulutlar qaysi?
  6. 6.O'simliklar uchun eng qulay namlanish darajasi qancha?
  7. 7.Yillik yog'in 300 mm, bug'lanish 1500 mm. Namlanish darajasi qancha?