Ko'llar va muzliklar. Yer osti suvlari

Ko'llarning hosil bo'lishi va turlari (tektonik, to'g'on, o'zan; oqar va oqmas), suv omborlari, muzliklar, qor chizig'i va aysberglar, grunt suvi, buloq, artezian quduq va mineral suvlar.

Ko'llar

Ko'l — quruqlikdagi tabiiy chuqurlikda to'planib qolgan suv. Ko'l dengizdan farqli ravishda okean bilan tutashmagan bo'ladi.

Kelib chiqishiga ko'ra:

Tektonik ko'llar — Yer po'stining yorilishi yoki cho'kishidan hosil bo'lgan chuqurliklarda: uzun, chuqur bo'ladi (Baykal, Issiqko'l).
To'g'on ko'llari — tog'dan qulagan jinslar vodiyni to'sib qo'yganda hosil bo'ladi. Pomirdagi Sarez ko'li 1911-yilgi zilzilada tog' qulab, Murg'ob daryosini to'sib qo'yganidan paydo bo'lgan.
O'zan ko'llari — tekislik daryolarining eski, tashlab ketilgan ilonizi o'zanlarida.

Suv rejimiga ko'ra:

Oqar ko'llar — ularga daryolar quyiladi va ulardan daryo oqib chiqadi. Baykalga 300 dan ortiq daryo quyiladi, undan esa bitta — Angara oqib chiqadi.
Oqmas ko'llar — ularga daryo quyiladi, lekin hech qaysi daryo oqib chiqmaydi (Kaspiy, Orol). Issiq o'lkalardagi oqmas ko'llarning suvi odatda sho'r bo'ladi: suv bug'lanadi, tuzlar esa qolaveradi.

371 ming km²

Kaspiy — dunyodagi eng katta ko'l

1642 m

Baykal — dunyodagi eng chuqur ko'l

340 g

O'lik dengizning 1 litr suvidagi tuz — eng sho'r ko'llardan biri

Odamlar ko'llardan tuz olishadi, sho'r suv va balchiqdan davolanishda foydalanishadi, chuchuk ko'llarda baliq ko'paytirishadi. Daryolar suvini tartibga solish va elektr energiyasi olish uchun sun'iy ko'llar — suv omborlari quriladi: masalan, Chorvoq va Tuyamo'yin suv omborlari.

Muzliklar

Sovuq o'lkalarda va baland tog'larda yoqqan qor yozda erib ulgurmaydi, yildan yilga to'planib, zichlashib, muzlikka aylanadi. Qor to'planib, muzlik hosil bo'ladigan balandlikning quyi chegarasi qor chizig'i deyiladi. Tyanshan va Pomirda muzliklar 3500 m dan balandda hosil bo'ladi, qutbiy o'lkalarda esa qor chizig'i dengiz sathigacha tushadi.

Tog' muzliklari bahordan erib, daryolarga suv beradi: Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon suvining katta qismini shunday muzliklardan oladi. Antarktida va Grenlandiyani esa qalinligi 3–4 km ga yetadigan ulkan muz qoplami egallagan.

Muzlik asta-sekin siljib, dengiz bo'yiga yetganda undan ulkan bo'laklar uzilib tushadi va suvda suzib yuruvchi muz tog'lari — aysberglar hosil bo'ladi (golland-nemischa «ays» — muz, «berg» — tog').

Yer osti suvlari

Yomg'ir va qor suvi g'ovak tog' jinslari orqali yer ostiga shimiladi. Yer osti suvlari — Yer po'stining yuza qismidagi jinslarning g'ovak va yoriqlaridagi suvlar.

Suv o'tkazuvchi jinslar — shag'al va qum: suvni yaxshi o'tkazadi.
Suv o'tkazmaydigan jinslar — gil, granit: suvni deyarli o'tkazmaydi.

Grunt suvi — yuzaga eng yaqin, birinchi suv o'tkazmaydigan qatlam ustidagi suv. U jarlar va vodiylarda yer yuzasiga chiqib, buloq hosil qiladi.
Qatlamlar orasidagi suv — ikki suv o'tkazmaydigan qatlam orasida. Qatlamlar tovoqsimon yotsa, suv bosim ostida bo'ladi va burg'ulangan quduqdan o'zi otilib chiqadi — bunday quduq artezian quduq deyiladi.
Mineral suvlar — chuqur qatlamlardan chiqadigan, tarkibida turli tuz va minerallar erigan suvlar. Ular kasalliklarni davolashda ishlatiladi. O'zbekistonda Toshkent, Chimyon, Chortoq mineral suvlari mashhur.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Ko'l nima va u dengizdan nimasi bilan farq qiladi? Javob

Quruqlikdagi tabiiy chuqurlikda to'plangan suv; u okean bilan tutashmagan.

2 Ko'llarning qanday turlarini bilasiz? Javob

Kelib chiqishiga ko'ra — tektonik, to'g'on, o'zan ko'llari; suv rejimiga ko'ra — oqar va oqmas ko'llar.

3 Nima uchun issiq o'lkalardagi oqmas ko'llar sho'r bo'ladi? Javob

Suv bug'lanib ketadi, unda erigan tuzlar esa ko'lda to'planib qoladi.

4 Muzliklar qayerda va qanday hosil bo'ladi? Javob

Sovuq o'lkalarda va baland tog'larda — qor chizig'idan yuqorida yoqqan qor erib ulgurmay to'planib, zichlashib muzga aylanadi.

5 Yer osti suvlari qanday turlarga bo'linadi? Javob

Grunt suvi, qatlamlar orasidagi (shu jumladan bosimli artezian) suvlar va mineral suvlar.

6 Baykal, Sarez va Orol ko'llari qaysi turlarga kiradi? Javob

Baykal — tektonik, oqar; Sarez — to'g'on ko'li; Orol — oqmas ko'l.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Dunyodagi eng katta ko'l qaysi?
2.Dunyodagi eng chuqur ko'l qaysi?
3.Sarez ko'li qanday hosil bo'lgan?
4.Undan daryo oqib chiqmaydigan ko'l qanday ataladi?
5.Muzliklardan uzilib, suvda suzib yuruvchi muz tog'i nima deyiladi?
6.Bosimli suvi o'zi otilib chiqadigan quduq qanday ataladi?
7.Quyidagi jinslardan qaysi biri suvni yaxshi o'tkazadi?