Geografik koordinatalar

Daraja to'ri, geografik kenglik va uzunlik, ularni globus va xaritada aniqlash, Toshkentning koordinatalari va GPS yordamida joyni topish.

Shaxmat taxtasi va Yer shari

Shaxmat taxtasidagi har bir katak harf va raqam bilan belgilanadi: e4, g7. Shu ikkita belgi bo'yicha kerakli katakni darhol topasiz. Globus va xaritaga diqqat bilan qarasangiz, ular ham katakchalar bilan qoplangan. Bu katakchalar parallel va meridianlarning kesishishidan hosil bo'ladi va daraja to'ri (gradus to'ri) deyiladi.

Daraja to'ri yordamida Yer yuzidagi istalgan shahar, tog' cho'qqisi, orol yoki kemaning o'rnini aniq ko'rsatish mumkin.

Geografik kenglik

Ekvatorning kengligi — 0°, qutblarniki — 90°.
Ekvatordan shimoldagi nuqtalar shimoliy kenglikda (sh.k.), janubdagilari janubiy kenglikda (j.k.) joylashgan.
Kenglik globusda Bosh meridian yonidagi, xaritada esa chap va o'ng chekkadagi raqamlardan aniqlanadi.

Masalan, Toshkent 41° sh.k. da, Qohira 30° sh.k. da joylashgan. Lekin bitta parallelda son-sanoqsiz nuqta bor — faqat kenglik bilan joyni topib bo'lmaydi. Buning uchun uzunlik ham kerak.

Geografik uzunlik

Bosh (Grinvich) meridiandan sharqdagi nuqtalar sharqiy uzunlikda (sh.u.), g'arbdagilari g'arbiy uzunlikda (g'.u.).
Uzunlik globusda ekvator ustidagi, xaritada esa yuqori va pastki chekkadagi raqamlardan aniqlanadi.

Geografik koordinatalar

Nuqtaning kengligi va uzunligi birgalikda uning geografik koordinatalari deyiladi. Masalan, Toshkentning koordinatalari — 41° shimoliy kenglik, 69° sharqiy uzunlik.

90 °

eng katta kenglik — qutblarda

180 °

eng katta uzunlik

111 km

meridian bo'ylab 1° ning taxminiy uzunligi

41 ° sh.k.

Toshkentning kengligi

Bugun koordinatalar GPS navigatorlari yordamida sekundlar ichida aniqlanadi: telefoningiz bir nechta sun'iy yo'ldoshdan signal olib, o'rningizni hisoblaydi. Taksi chaqirganingizda yoki xaritada «Men qayerdaman?» tugmasini bosganingizda aynan koordinatalar ishlaydi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Daraja to'ri nima va u nima uchun kerak? Javob

Parallel va meridianlar tarmog'i; u Yer yuzidagi istalgan nuqtaning o'rnini aniqlash uchun kerak.

2 Geografik kenglik nima va u qanday chegaralarda o'zgaradi? Javob

Ekvatordan nuqtagacha meridian yoyining gradusdagi kattaligi; 0° dan 90° gacha (shimoliy yoki janubiy).

3 Geografik uzunlik nima va u qanday chegaralarda o'zgaradi? Javob

Bosh meridiandan nuqtagacha parallel yoyining gradusdagi kattaligi; 0° dan 180° gacha (sharqiy yoki g'arbiy).

4 Kenglik globusda qayerdagi raqamlar bilan, uzunlik qayerdagi raqamlar bilan aniqlanadi? Javob

Kenglik — Bosh meridian yoniga yozilgan raqamlar bilan; uzunlik — ekvator chizig'i ustiga yozilgan raqamlar bilan.

5 Toshkentning geografik koordinatalari qanday? Javob

Taxminan 41° shimoliy kenglik va 69° sharqiy uzunlik.

6 Nima uchun faqat kenglikni bilish joyni topish uchun yetarli emas? Javob

Chunki bitta parallelda juda ko'p nuqta bor; aniq joyni topish uchun uzunlik ham kerak.

✅ O'zingizni sinang

6 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 6

1.Ekvatorning geografik kengligi necha gradus?
2.Geografik uzunlik qaysi chiziqdan hisoblanadi?
3.Geografik kenglik eng ko'pi bilan necha gradus bo'lishi mumkin?
4.Toshkent qaysi yarimsharlarda joylashgan?
5.Ekvatordan janubdagi nuqtalarning kengligi qanday ataladi?
6.Meridian bo'ylab 1° taxminan necha km ga teng?