5-sinf geografiya II bob. Yer — Quyosh sistemasidagi sayyora ⏱ 5 daqiqa o'qish

Quyosh, Oy va yulduzlar

Yulduzlar va sayyoralarning farqi, Quyosh sistemasi, Oyning fazalari va tutilishlar, Qutb yulduzi va Quyoshga qarab dunyo tomonlarini aniqlash.

Yulduzlar va yulduz turkumlari

Ochiq tunda osmonga qarasangiz, minglab yulduzlarni ko'rasiz. Yulduzlar — Yerdan juda uzoqda joylashgan, o'zidan nur sochib turgan ulkan qizigan gaz sharlari. Ular bizga kichik nuqta bo'lib ko'rinadi, chunki juda olisda.

Qadimda odamlar yorqin yulduzlarni xayolan chiziqlar bilan tutashtirib, guruhlarga ajratishgan va ularga nom berishgan. Bunday guruhlar yulduz turkumlari deyiladi: Katta Ayiq (xalqimizda «Yetti og'ayni»), Kichik Ayiq, Orion va boshqalar. Bugun osmonda 88 ta yulduz turkumi ajratilgan.

Quyosh — bizga eng yaqin yulduz

Quyosh ham yulduz, faqat u bizga juda yaqin. U Quyosh sistemasining markazida turadi va Yerga yorug'lik hamda issiqlik beradi. Quyosh bo'lmaganda Yerda na o'simlik, na hayvon, na suvning aylanma harakati bo'lardi.

150 mln km
Yerdan Quyoshgacha o'rtacha masofa
109 marta
Quyosh diametri Yernikidan shuncha katta
6000 °C
Quyosh yuzasidagi harorat (taxminan)
8 daqiqa
Quyosh nuri Yerga taxminan shuncha vaqtda yetib keladi

Quyosh boshqa yulduzlar orasida o'rtacha kattalikdagi yulduz hisoblanadi. U ham o'z o'qi atrofida aylanadi — taxminan 27 sutkada bir marta.

Quyosh sistemasi

Quyosh atrofida 8 ta sayyora aylanadi: Merkuriy, Venera, Yer, Mars, Yupiter, Saturn, Uran va Neptun. Sayyoralar yulduzlardan ikki narsa bilan farq qiladi:

  1. Ular o'zidan nur sochmaydi — Quyosh nurini qaytaradi, shuning uchun ko'rinadi.
  2. Ular osmonda yulduzlarga nisbatan o'z o'rnini o'zgartirib turadi. Qadimgi yunonlar ularni shuning uchun «sayyoh yulduzlar» — planetalar deb atashgan.
☀️ Quyosh sistemasi
Sayyoralar Quyosh atrofida aylanmoqda. Birini bosing — u haqida bilib oling. (Masofa va o'lchamlar sxematik.)
🪐 Quyosh atrofida 8 ta sayyora aylanadi: 4 tasi kichik va toshli (Merkuriy, Venera, Yer, Mars), 4 tasi ulkan va gazli (Yupiter, Saturn, Uran, Neptun).

Quyosh sistemasida sayyoralardan tashqari ularning yo'ldoshlari, mitti sayyoralar (masalan, Pluton), asteroidlar va kometalar ham bor.

Oy — Yerning tabiiy yo'ldoshi

Oy Yerdan taxminan 384 ming km uzoqlikda turadi va Yer atrofini qariyb bir oyda aylanib chiqadi. Oy ham o'zidan nur sochmaydi, Quyosh nurini qaytaradi. Biz Oyning faqat Quyosh yoritgan qismini ko'ramiz. Quyosh, Yer va Oyning bir-biriga nisbatan joylashuvi o'zgargani sari Oy bizga turli shaklda ko'rinadi — bular Oy fazalari deyiladi.

🌙 Oy fazalari
Surgichni suring: Oy 29,5 kunda Yer atrofini aylanib chiqadi va har kuni bizga boshqacha ko'rinadi.
To'lin oy
15-kun
Yangi oyTo'lin oyYangi oy

Tutilishlar. Quyosh, Yer va Oy bir chiziqqa tushib qolganda tutilish ro'y beradi:

  • Oy tutilishi — Yer Quyosh bilan Oy o'rtasida qolganda, Yerning soyasi Oyga tushadi. Faqat to'lin oyda bo'ladi.
  • Quyosh tutilishi — Oy Quyosh bilan Yer o'rtasida qolib, Quyoshni to'sib qo'yadi. Faqat yangi oy paytida bo'ladi.

Oy va Quyosh Yerni o'ziga tortib turadi. Shu tortish tufayli dengiz va okeanlarda suv kuniga ikki marta ko'tarilib, pasayib turadi — bu suv qalqishi (ko'tarilish va qaytish) deyiladi. Oy yaqin bo'lgani uchun uning ta'siri Quyoshnikidan taxminan ikki baravar kuchli.

Yulduz va Quyoshga qarab tomonlarni aniqlash

O'zi turgan joyni ufq tomonlariga nisbatan aniqlash oriyentirlash deyiladi. Ufqning asosiy tomonlari — shimol, janub, sharq, g'arb. Ularning oralig'ida oraliq tomonlar bor: shimoli-sharq, janubi-sharq, janubi-g'arb, shimoli-g'arb.

Kechasi — Qutb yulduzi bo'yicha. Shimoliy yarimsharda Qutb yulduzi (xalqimizda «Oltin qoziq») har doim deyarli bir joyda — shimol tomonda turadi. Uni topish oson: Katta Ayiq turkumi cho'michining chekkasidagi ikki yulduz orasidagi masofani shu yo'nalishda besh marta qo'ying — Qutb yulduziga yetasiz. Unga qarab tursangiz, ro'parangiz — shimol.

Kunduzi — Quyosh bo'yicha. O'zbekistonda tush paytida (taxminan soat 12–13 larda) Quyosh janub tomonda bo'ladi, shuning uchun narsalarning soyasi eng qisqa bo'lib, shimolga qaraydi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Quyosh sistemasidagi qaysi sayyora Quyoshga eng yaqin, qaysi biri eng uzoq? Javob
Eng yaqini — Merkuriy, eng uzog'i — Neptun.
2 Sayyoralar yulduzlardan nimasi bilan farq qiladi? Javob
O'zidan nur sochmaydi, Quyosh nurini qaytaradi va osmonda yulduzlarga nisbatan o'rnini o'zgartirib turadi.
3 Qutb yulduzini osmonda qanday topish mumkin? Javob
Katta Ayiq cho'michining chekkasidagi ikki yulduz oralig'ini shu yo'nalishda besh marta qo'yish kerak.
4 Kunduzi Quyoshga qarab ufq tomonlarini qanday aniqlasa bo'ladi? Javob
Tush paytida soya eng qisqa bo'lib, shimolga qaraydi; unga teskari tomon — janub, o'ng tomon — sharq, chap tomon — g'arb.
5 Oy tutilishi va Quyosh tutilishi qachon ro'y beradi? Javob
Oy tutilishi — Yer Quyosh bilan Oy orasida qolganda (to'lin oyda); Quyosh tutilishi — Oy Quyosh bilan Yer orasida qolganda (yangi oyda).
6 Uyingiz g'arb tomonda, siz yuzingiz bilan shimolga qarab turibsiz. Uyga borish uchun qaysi tomonga burilasiz? Javob
Chapga — shimolga qaragan odamning chap tomoni g'arb.

✅ O'zingizni sinang

8 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 8
  1. 1.Bizga eng yaqin yulduz qaysi?
  2. 2.Quyosh sistemasida nechta sayyora bor?
  3. 3.Quyidagilardan qaysi biri o'zidan nur sochadi?
  4. 4.Quyosh sistemasidagi eng katta sayyora qaysi?
  5. 5.To'lin oy qachon bo'ladi?
  6. 6.Oy tutilishi qachon ro'y beradi?
  7. 7.Shimolga qarab turgan odamning o'ng tomoni qaysi?
  8. 8.O'zbekistonda tush paytida soya qaysi tomonga qaraydi?