Litosfera. Tog' jinslari va foydali qazilmalar
Litosfera nima, Yer po'stining tuzilishi, cho'kindi, magmatik va metamorfik tog' jinslari, litosfera plitalari, seysmik mintaqalar va mineral boyliklar turlari.
Litosfera — «tosh qobiq»
Litosfera — Yerning qattiq qobig'i. Yunoncha «litos» — tosh, «sfera» — shar, ya'ni «tosh qobiq». Litosferaga Yer po'sti va mantiyaning yuqori qismi kiradi.
Yer po'sti turli tog' jinslaridan tuzilgan. Materiklarda u uch qavatli: yuqorida cho'kindi jinslar, o'rtada granit, pastda bazalt qatlami. Okeanlar tagida esa granit qatlami yo'q — faqat cho'kindi va bazalt qatlamlari bor.
Tog' jinslarining turlari
- Cho'kindi jinslar — suvda va quruqlikda mayda zarralar, o'simlik va hayvon qoldiqlari cho'kib, zichlashishidan hosil bo'ladi: qum, qumtosh, gil, ohaktosh, bo'r. Ular qatlam-qatlam yotadi va Yer tarixi yozilgan kitobga o'xshaydi: geologlar qatlamlarni o'rganib, millionlab yillar oldin qayerda dengiz, qayerda cho'l bo'lganini bilib olishadi.
- Magmatik jinslar — magmaning sovib qotishidan hosil bo'ladi. Granit Yer qa'rida sekin sovigan magmadan, bazalt esa yer yuzasiga chiqib tez sovigan lavadan paydo bo'ladi.
- Metamorfik jinslar — boshqa jinslar chuqurda yuqori harorat va bosim ostida o'zgarishidan hosil bo'ladi: ohaktosh — marmarga, gil — slanesga aylanadi.
Litosfera plitalari
Litosfera yaxlit emas: u chuqur yoriqlar bilan ajralgan ulkan bo'laklardan — litosfera plitalaridan iborat. Plitalar mantiyaning yumshoq qatlami ustida yiliga bir necha santimetr tezlikda — tirnoq o'sishi tezligida — siljiydi.
- Plitalar to'qnashgan joylarda Yer po'sti bukilib, tog'lar, orol yoylari va chuqur okean botiqlari hosil bo'ladi: And tog'lari, Yaponiya orollari, Mariana botig'i.
- Plitalar ajralayotgan yoki to'qnashayotgan joylarda zilzilalar tez-tez bo'ladi va vulqonlar ko'p. Bunday minglab kilometrga cho'zilgan zonalar seysmik mintaqalar deyiladi (yunoncha «seysmos» — yer qimirlash).
Eng yirik seysmik mintaqalar: Tinch okean «olov halqasi» va Alp–Himolay mintaqasi. O'zbekistonning sharqiy va janubiy tog'li qismlari ham Alp–Himolay mintaqasiga yaqin joylashgani uchun seysmik faol.
Foydali qazilmalar
Yer bag'ridan har yili yuz millionlab tonna neft, gaz, ko'mir, temir, mis va boshqa boyliklar qazib olinadi. Deyarli barcha tog' jinslari mineral boylik hisoblanadi. Ular uch guruhga bo'linadi:
| Guruh | Misollar | Nima uchun kerak |
|---|---|---|
| Yoqilg'i | neft, tabiiy gaz, ko'mir, torf | issiqlik, elektr, avtomobil yoqilg'isi |
| Rudali | temir, mis, oltin, qo'rg'oshin, alyuminiy rudalari | metallar olish, mashinasozlik |
| Noruda | osh tuzi, kaliy tuzi, marmar, granit, qum, ohaktosh | oziq-ovqat, o'g'it, qurilish |
O'zbekiston foydali qazilmalarga boy. Navoiy viloyatidagi Muruntov dunyodagi eng yirik oltin konlaridan biri. Olmaliq atrofida mis, Angren (Ohangaron)da qo'ng'ir ko'mir, Buxoro va Qashqadaryoda tabiiy gaz qazib olinadi.
❓ Savol va topshiriqlar
Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.
1 Litosfera nima va u nimalardan iborat? Javob
2 Materiklarda va okeanlar tagida Yer po'stining tuzilishi qanday farq qiladi? Javob
3 Olimlar Yerning o'tmishdagi tabiatini nimalar orqali bilishadi? Javob
4 Magmatik jinslar qanday hosil bo'ladi? Misol keltiring. Javob
5 Seysmik mintaqalar qayerlarda joylashgan? Javob
6 Mineral boyliklar qanday guruhlarga bo'linadi? Javob
✅ O'zingizni sinang
7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi
-
1.«Litos» so'zi yunon tilida nimani anglatadi?
-
2.Granit qaysi turdagi tog' jinsi?
-
3.Ohaktosh yuqori harorat va bosimda nimaga aylanadi?
-
4.Okeanlar tagida Yer po'stining qaysi qatlami bo'lmaydi?
-
5.Quyidagilardan qaysi biri yoqilg'i boyligi?
-
6.Eng yirik seysmik mintaqalardan biri qanday ataladi?
-
7.Navoiy viloyatidagi Muruntov koni nima bilan mashhur?