5-sinf geografiya V bob. Yerning suv qobig'i — gidrosfera ⏱ 3 daqiqa o'qish

Daryolar

Daryo va uning qismlari — manba, irmoq, o'zan, mansab, daryo havzasi va suvayirg'ich; tog' va tekislik daryolari, sharsharalar, daryolarning to'yinishi va O'zbekiston daryolari.

Daryo nima?

Daryo — o'zan deb ataladigan chuqurlikda doimiy oqib turadigan suv oqimi. O'zan — daryo vodiysining suv oqadigan eng chuqur qismi. Iqlimi quruq o'lkalarda issiq va yog'insiz paytlarda qurib qoladigan vaqtincha oqar daryolar ham bor.

Har bir daryoning boshlanishi va tugashi bo'ladi:

  • Manba — daryo boshlanadigan joy. Sirdaryo va Amudaryo baland tog'lardagi qor va muzliklardan, Volga esa Valday qirlaridagi buloqlardan boshlanadi.
  • Mansab — daryoning okean, dengiz, ko'l yoki boshqa daryoga quyiladigan joyi.
  • Irmoq — bosh daryoga yon tomondan kelib quyiladigan kichikroq daryo. Bosh daryo irmoqlari bilan birga daryo sistemasini hosil qiladi.
🏞 Daryo va uning havzasi
Suv tog'dagi muzlikdan boshlanib, dengizga quyilguncha qanday yo'l bosishini kuzating. Belgilarni bosing.
Dengiz 1 2 3 4 5 6 7
Daryo — o'zanda oqib turadigan doimiy suv oqimi.

Daryo havzasi va suvayirg'ich

Yerga shimilmagan va bug'lanib ketmagan suv daryolarga oqib tushadi. Barcha suvi bitta daryoga oqib tushadigan hudud daryo havzasi deyiladi. Hatto eng kichik soyning ham o'z havzasi bor. Dunyodagi eng katta havza — Amazonka havzasi (7 mln km² dan ortiq).

Qo'shni daryolar havzalarini ajratib turuvchi chegara suvayirg'ich deyiladi. U tog'larda cho'qqi va tizmalar bo'ylab, tekisliklarda balandroq joylar bo'ylab o'tadi.

Tog' va tekislik daryolari

  • Tog' daryolari tez va shovqin bilan oqadi, vodiylari tor va chuqur. Ular yo'lidagi jinslarni yemirib, katta toshlarni ham oqizib ketadi.
  • Tekislik daryolari keng o'zanda sekin, ilonizi bo'lib oqadi, vodiylari keng.

Ko'p daryolar tog'dan boshlanib, tekislikka chiqqach tekislik daryosiga aylanadi — Sirdaryo, Amudaryo va Zarafshon shunday. Daryo tekislikka chiqqanda oqimi sekinlashadi va oqizib kelgan jinslar saralanib cho'kadi: avval yirik toshlar, keyin qum va eng oxirida mayda loyqa. Bu qonuniyatni birinchi bo'lib Abu Rayhon Beruniy aniqlagan.

Sharsharalar

Daryo suvi tik qoya ustidan otilib tushgan joy sharshara deyiladi.

979 m
Anxel — dunyodagi eng baland sharshara (Janubiy Amerika)
50 m
Niagara — eng sersuv sharsharalardan biri (Shimoliy Amerika)
108 m
Viktoriya sharsharasi (Afrika, Zambezi daryosi)

Daryolar qayerdan suv oladi?

Daryolar yomg'ir, qor, muzlik va yer osti suvlaridan to'yinadi:

  • baland tog'lardan boshlanadigan Amudaryo va Zarafshon asosan muzlik va qor suvlaridan to'yinadi — ular yozda, muzliklar erigan paytda sersuv bo'ladi;
  • Sirdaryo aralash to'yinadi: qor, yomg'ir va yer osti suvlaridan.

Daryolar qadimdan odamlarni chuchuk suv bilan ta'minlab kelgan. O'zbekistonda daryolarga suv omborlari, kanallar va gidroelektr stansiyalari qurilgan, cho'l yerlarga suv chiqarilgan. Suvni iflos qilmasdan, tejab ishlatish — har birimizning burchimiz.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Daryo nima? Daryo havzasi-chi? Javob
Daryo — o'zanda doimiy oqib turadigan suv oqimi; daryo havzasi — barcha suvi shu daryoga oqib tushadigan hudud.
2 Daryo havzasining qanday qismlarini bilasiz? Javob
Manba, bosh daryo, irmoqlar, o'zan, mansab va havzani chegaralovchi suvayirg'ich.
3 Tog' daryolari tekislik daryolaridan nimasi bilan farq qiladi? Javob
Tez oqadi, vodiylari tor va chuqur, ko'p jinslarni yemirib oqizadi; tekislik daryolari sekin, keng va ilonizi oqadi.
4 Amudaryo va Sirdaryo qanday to'yinadi? Javob
Amudaryo asosan muzlik va qor suvlaridan, Sirdaryo esa aralash — qor, yomg'ir va yer osti suvlaridan to'yinadi.
5 Daryolar suvidan cho'kindilarning saralanib cho'kishi qonuniyatini kim aniqlagan? Javob
Abu Rayhon Beruniy.
6 O'zbekistondagi qaysi daryolarni bilasiz? Javob
Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Chirchiq, Ohangaron, Qashqadaryo, Surxondaryo va boshqalar.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Daryo boshlanadigan joy qanday ataladi?
  2. 2.Bosh daryoga yon tomondan quyiladigan kichikroq daryo nima deyiladi?
  3. 3.Qo'shni daryo havzalarini ajratuvchi chegara qanday ataladi?
  4. 4.Dunyodagi eng katta daryo havzasi qaysi?
  5. 5.Dunyodagi eng baland sharshara qaysi?
  6. 6.Amudaryo asosan qanday to'yinadi?
  7. 7.Daryo suvidan cho'kindilarning saralanib cho'kishini birinchi bo'lib kim aniqlagan?