5-sinf geografiya VI bob. Yerning havo qobig'i — atmosfera ⏱ 3 daqiqa o'qish

Atmosferaning tuzilishi

Atmosfera nima va uning ahamiyati, havoning tarkibi, troposfera, stratosfera va yuqori qatlamlar, ozon qatlami, atmosferani o'rganish va havoni ifloslanishdan asrash.

Atmosfera — Yerning «ko'rpasi»

Atmosfera — Yerni o'rab turgan havo qobig'i (yunoncha «atmos» — bug', «sfera» — shar). U Yer bilan birga aylanadi va sayyoramiz uchun bir necha muhim vazifani bajaradi:

  • nafas olish uchun havo beradi;
  • Quyoshning tirik jonzotlar uchun zararli ultrabinafsha nurlarini to'sadi;
  • koinotdan uchib keladigan meteor jismlarni yondirib yuboradi;
  • Yerni haddan tashqari qizib ketish va sovib ketishdan asraydi.

Havoning tarkibi

Havo — gazlar aralashmasi:

78 %
azot
21 %
kislorod
1 %
argon, karbonat angidrid va boshqa gazlar

Havoda bulardan tashqari suv bug'lari va chang zarralari ham bor. Kislorod miqdorini asosan o'simliklar saqlab turadi. Avtomobillar chiqaradigan gazlar va zavodlar tutuni esa havoni ifloslaydi. Inson salomatligi havoning tozaligiga bevosita bog'liq, shuning uchun havoni asrash — har birimizning burchimiz.

Atmosfera qatlamlari

Atmosferaning aniq yuqori chegarasi yo'q — u asta-sekin siyraklashib, koinotga o'tib ketadi (taxminan 1000–2000 km). Turli balandlikda havoning harorati, zichligi va tarkibi har xil bo'lgani uchun atmosfera qatlamlarga bo'linadi:

🌤 Atmosfera qatlamlari bo'ylab ko'tarilamiz
Surgichni yuqoriga suring: qaysi qatlamda ekansiz va u yerda nima borligini ko'ring. (Shkala chiziqli emas: pastki qatlamlar kattalashtirilgan.)
Troposfera
Stratosfera
Mezosfera
Termosfera
Ekzosfera
🎈
Balandlik
0 km
78%
azot
21%
kislorod
1%
boshqa gazlar
  • Troposfera (yunoncha «tropos» — o'zgarish) — eng quyi qatlam. Qalinligi qutblar ustida 8–9 km, ekvator ustida 16–18 km. Havodagi deyarli barcha suv bug'i shu yerda: bulutlar hosil bo'ladi, yog'inlar yog'adi, shamollar esadi — ob-havo shu qatlamda «yasaladi». Yuqoriga ko'tarilgan sari har 1000 m da harorat o'rtacha 6 °C ga pasayadi.
  • Stratosfera («stratum» — qatlam) — 50–55 km gacha. Uning quyi qismida harorat −45 °C dan −75 °C gacha tushadi, yuqoriga tomon esa yana isiydi. Shu qatlamda Yerni ultrabinafsha nurlardan himoya qiluvchi ozon qatlami joylashgan.
  • Mezosfera, termosfera, ekzosfera — yuqori qatlamlar: havo juda siyrak. Bu yerda «yulduz uchishi» (meteorlarning yonishi) va qutb yog'dusi kuzatiladi.

Atmosfera qanday o'rganiladi?

Odamlar qadimdan osmonni kuzatib, ob-havoni oldindan bilishga harakat qilganlar: masalan, qaldirg'ochlar past uchsa yomg'ir yog'ishi mumkinligini payqashgan. Bugun atmosfera butun dunyodagi minglab meteorologik stansiyalarda o'rganiladi. Buning uchun havo sharlari (zondlar), meteorologik raketalar, sun'iy yo'ldoshlar va kuchli kompyuterlar ishlatiladi. Ma'lumotlar asosida ob-havo xaritalari tuziladi va ob-havo oldindan e'lon qilinadi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Atmosfera nima va u Yer uchun qanday ahamiyatga ega? Javob
Yerni o'rab turgan havo qobig'i; u nafas olish uchun havo beradi, zararli nurlar va meteorlardan himoya qiladi, Yerni qizib-sovib ketishdan asraydi.
2 Havo qanday gazlardan tarkib topgan? Javob
78 % azot, 21 % kislorod, 1 % argon, karbonat angidrid va boshqa gazlar.
3 Atmosfera qanday qatlamlardan tuzilgan? Javob
Troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera va ekzosfera.
4 Shamol, yomg'ir va samolyot parvozi atmosferaning qaysi qatlamida? Javob
Troposferada (yo'lovchi samolyotlari troposferaning yuqori qismida, 10–12 km da uchadi).
5 «Yulduz uchishi» va qutb yog'dusi qaysi qatlamlarda kuzatiladi? Javob
Atmosferaning yuqori qatlamlarida — mezosfera va termosferada.
6 Ozon qatlami qayerda va u nima uchun kerak? Javob
Stratosferada, 20–25 km balandlikda; Quyoshning zararli ultrabinafsha nurlarini to'sadi.

✅ O'zingizni sinang

6 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 6
  1. 1.Havoning qariyb 78 foizini qaysi gaz tashkil etadi?
  2. 2.Ob-havo atmosferaning qaysi qatlamida shakllanadi?
  3. 3.Ozon qatlami qaysi qatlamda joylashgan?
  4. 4.Troposferada har 1000 m ko'tarilganda harorat taxminan qanchaga pasayadi?
  5. 5.Troposfera qayerda eng qalin?
  6. 6.«Yulduz uchishi» nima?