5-sinf geografiya II bob. Yer — Quyosh sistemasidagi sayyora ⏱ 4 daqiqa o'qish

Yerning o'z o'qi va Quyosh atrofida aylanishi

Kun va tun nega almashadi, sutka va yil qanday hosil bo'ladi, kabisa yili, fasllar almashinuvi, tropiklar, qutb doiralari va issiqlik mintaqalari.

Yerning o'z o'qi atrofida aylanishi

Har kuni Quyosh sharqdan chiqib, g'arbga botadi. Aslida Quyosh joyida turadi — Yer aylanadi. Yer o'z o'qi atrofida g'arbdan sharqqa qarab aylanadi va bir marta to'liq aylanishga 24 soat sarflaydi. Bu vaqt sutka deyiladi. Sutka kunduz va tundan iborat.

Quyosh nuri bir vaqtning o'zida Yerning faqat bir yarmini yoritadi. Yerning Quyoshga qaragan yarmida — kunduz, teskari yarmida — tun. Yer aylangani sari ular almashinib turadi:

🌗 Kun va tun nega almashadi?
Yerga Shimoliy qutb ustidan qarayapmiz. Yer o'z o'qi atrofida g'arbdan sharqqa (soat miliga teskari) 24 soatda bir marta aylanadi. Toshkentni kuzating.
Quyosh nurlari Shimoliy qutb ☀ Kunduz 🌙 Tun
Toshkentda mahalliy vaqt
12:00
☀️ Kunduz — Quyosh eng baland

Yerning Quyoshga qaragan yarmida — kunduz, qarama-qarshi yarmida — tun. Kun va tun chegarasi terminator deyiladi.

Yerning Quyosh atrofida aylanishi

Yer o'z o'qi atrofida aylanish bilan birga Quyosh atrofida ham harakatlanadi. Bir marta to'liq aylanib chiqishga 365 kun 6 soat ketadi — bu bir yil. Hisob qulay bo'lishi uchun bir yil 365 kun deb olinadi. Ortib qolgan 6 soatlar to'rt yilda 24 soatga — bir sutkaga yig'iladi. Shuning uchun har to'rtinchi yil 366 kun bo'ladi va kabisa yili deyiladi: o'sha yili fevral 29 kun bo'ladi.

24 soat
Yerning o'z o'qi atrofida bir aylanishi — sutka
365 kun 6 soat
Quyosh atrofida bir aylanish — yil
30 km/s
Yerning orbita bo'ylab harakat tezligi
23,5 °
Yer o'qining qiyalik burchagi

Fasllar nega almashadi?

Yer o'qi Quyosh atrofidagi aylanish tekisligiga nisbatan qiya joylashgan va bu qiyalik doim bir tomonga qaragan bo'ladi. Shuning uchun yil davomida goh Shimoliy, goh Janubiy yarimshar Quyoshga ko'proq qiyalanib turadi. Quyoshga qiyalangan yarimsharda Quyosh baland ko'tariladi, nurlari tikroq tushadi, kunduz uzun bo'ladi — u yerda yoz. Ikkinchi yarimsharda esa shu paytda qish.

🔄 Fasllar qanday almashadi?
Sanani tanlang — Yer orbita bo'ylab o'sha joyga boradi. E'tibor bering: Yer o'qi doim bir tomonga qiya turadi.
21-mart 22-iyun 23-sentabr 22-dekabr Sh
Yer Quyosh atrofini 365 kun 6 soatda bir marta aylanib chiqadi. Fasllar Quyoshgacha masofa tufayli emas, balki Yer o'qining qiyaligi tufayli almashadi.

Tropiklar va qutb doiralari

  • 22-iyunda Quyosh tush paytida 23,5° shimoliy kenglik ustida tik (zenitda) turadi. Bu parallel Shimoliy tropik deyiladi.
  • 22-dekabrda Quyosh 23,5° janubiy kenglik ustida tik turadi — bu Janubiy tropik.
  • 66,5° kengliklardan o'tgan parallellar — qutb doiralari. Ulardan qutbga tomon yozda Quyosh bir sutkadan oshiq botmaydi (qutb kuni), qishda esa chiqmaydi (qutb tuni). Qutblarning o'zida qutb kuni ham, qutb tuni ham taxminan yarim yil davom etadi.

Issiqlik mintaqalari

Quyosh nurlari turli kengliklarga turlicha burchak ostida tushgani uchun Yer yuzida 5 ta issiqlik mintaqasi hosil bo'ladi:

Mintaqa Qayerda joylashgan Xususiyati
1 ta issiq ikki tropik oralig'ida yil bo'yi issiq, Quyosh tik tepaga keladi
2 ta mo'tadil tropiklar bilan qutb doiralari orasida to'rt fasl aniq almashadi
2 ta sovuq qutb doiralaridan qutblargacha qish uzoq, qutb kuni va qutb tuni bor

O'zbekiston Shimoliy yarimsharning mo'tadil mintaqasida joylashgan. Shuning uchun bizda bahor, yoz, kuz va qish bir-biridan aniq farq qiladi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Yer o'z o'qi atrofida aylanganda tabiatda qanday hodisa ro'y beradi? Quyosh atrofida aylanganda-chi? Javob
O'z o'qi atrofida aylanganda kun va tun almashadi; Quyosh atrofida aylanganda (o'qi qiya bo'lgani uchun) yil fasllari almashadi.
2 Sutka nima va u necha soatdan iborat? Javob
Yerning o'z o'qi atrofida bir marta to'liq aylanishi; 24 soat.
3 Kabisa yili qanday yil va u nima uchun kerak? Javob
366 kunlik yil. Yil aslida 365 kun 6 soat bo'lgani uchun ortib qolgan soatlar 4 yilda bir sutkaga yig'iladi va fevralga 29-kun qo'shiladi.
4 Fasllar almashinishining asosiy sababi nima? Javob
Yer o'qining orbita tekisligiga nisbatan qiya joylashgani va bu qiyalik doim bir tomonga qaragani.
5 Shimoliy tropik qayerdan o'tadi va u nima bilan ajralib turadi? Javob
23,5° shimoliy kenglikdan; 22-iyunda Quyosh tush paytida shu kenglik ustida tik turadi.
6 O'zbekiston qaysi issiqlik mintaqasida joylashgan? Javob
Shimoliy yarimsharning mo'tadil mintaqasida — shuning uchun to'rt fasl aniq almashadi.

✅ O'zingizni sinang

8 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 8
  1. 1.Yer o'z o'qi atrofida qaysi yo'nalishda aylanadi?
  2. 2.Yer Quyosh atrofini qancha vaqtda aylanib chiqadi?
  3. 3.Kabisa yilida fevral necha kun bo'ladi?
  4. 4.Fasllar almashishining asosiy sababi nima?
  5. 5.Shimoliy yarimsharda eng uzun kun qaysi sana?
  6. 6.Kun va tun teng bo'ladigan sana qaysi?
  7. 7.Tropiklar qaysi kenglikdan o'tadi?
  8. 8.Yer yuzida nechta issiqlik mintaqasi bor?