5-sinf geografiya VI bob. Yerning havo qobig'i — atmosfera ⏱ 3 daqiqa o'qish

Havo harorati va bosimi

Havo harorati qanday o'lchanadi, sutkalik va yillik o'rtacha harorat va amplituda, harorat balandlikka qarab qanday o'zgaradi, havo bosimi, normal bosim va barometr.

Havo harorati qanday o'lchanadi?

Havo harorati termometr bilan o'lchanadi. To'g'ri natija olish uchun termometr yer yuzasidan 2 m balandlikda, soyada — Quyosh nuri tushmaydigan joyda turishi kerak. Meteostansiyalarda u havo erkin aylanadigan maxsus oq qutiga joylashtiriladi. Qutining eshigi shimolga qaratiladi — ochilganda termometrga Quyosh nuri tushmasligi uchun.

O'rtacha harorat va amplituda

Meteostansiyalarda harorat har 3 soatda — sutkasiga 8 marta o'lchanadi.

  • Sutkalik o'rtacha harorat — barcha o'lchovlar yig'indisi o'lchovlar soniga bo'linadi.
  • Oylik o'rtacha — oydagi sutkalik o'rtachalar yig'indisi kunlar soniga bo'linadi.
  • Yillik o'rtacha — 12 oyning o'rtachalari yig'indisi 12 ga bo'linadi.

Sutka davomida harorat soat 14–15 larda eng yuqori, Quyosh chiqishidan oldin eng past bo'ladi. Eng yuqori va eng past harorat orasidagi farq amplituda deyiladi: sutkalik va yillik amplituda bo'ladi.

🌡 O'rtacha harorat va amplituda kalkulyatori
Meteostansiyalarda harorat har 3 soatda — sutkasiga 8 marta o'lchanadi. Qiymatlarni o'zgartiring.
Yig'indi : 8
sutkalik o'rtacha
Eng yuqori − eng past
sutkalik amplituda
Eng issiq payt
odatda soat 14–15 da
Toshkentda yil davomida harorat (oylik o'rtacha, taxminan)
0° 10° 20° 30° Ya 1 F 3 M 9 A 15 M 21 I 26 I 28 A 26 S 20 O 13 N 7 D 2
Yillik amplituda = eng issiq oy (iyul, ~+28 °C) − eng sovuq oy (yanvar, ~+1 °C) ≈ 27 °C. Okean bo'yida amplituda kichik, materik ichkarisida — katta.

Amplituda turli joyda turlicha: okean ustida sutkalik o'zgarish atigi 1–2 °C, cho'llarda esa 15–20 °C ga yetadi. Yillik amplituda ekvator atrofida 5–10 °C dan oshmaydi, qutblarga va materiklar ichkarisiga tomon ortib boradi.

Harorat nimaga bog'liq?

  1. Quyosh nurlarining tushish burchagiga. Tushda nurlar tik tushadi — havo issiq; ertalab va kechqurun qiya tushadi — salqin.
  2. Joyning balandligiga. Har 1000 m ko'tarilganda harorat taxminan 6 °C ga pasayadi. Shuning uchun baland tog'larda qor yozda ham erimaydi.

Havo bosimi

Havo yengil tuyulsa ham, uning og'irligi bor: 1 m³ havo dengiz sathida taxminan 1 kg 300 g keladi. Butun atmosfera havosi Yer yuzasidagi har bir 1 sm² ga taxminan 1 kg kuch bilan bosadi. Bu havo bosimi deyiladi. Biz uni sezmaymiz, chunki tanamizdagi ichki bosim tashqi bosim bilan muvozanatda.

Havo bosimi barometr bilan o'lchanadi («baros» — og'irlik, «metreo» — o'lchayman). Barometr ikki xil bo'ladi: simobli va metall barometr — aneroid.

🧗 Tog'ga chiqqan sari havo qanday o'zgaradi?
Alpinistni tog'ga olib chiqing. Har 1000 m da harorat taxminan 6 °C ga, har 100 m da bosim taxminan 10 mm simob ustuniga pasayadi. (Bosim qoidasi 2–3 km gacha yaxshi ishlaydi; undan yuqorida bosim sekinroq kamayadi.)
dengiz sathi 🧗 0 m 1000 m 2000 m 3000 m 4000 m 5000 m
Balandlik
Harorat
Bosim

Tog'ga ko'tarilgan odam bosim pasayishini sezadi: 3000 m dan balandda nafas qisiladi, bosh aylanadi, 4000–5000 m da burun qonashi mumkin. Shuning uchun alpinistlar baland cho'qqilarga sekin, «moslashib» chiqadi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Havo harorati qanday o'lchanadi? Javob
Termometr bilan — yerdan 2 m balandda, soyada; meteostansiyalarda eshigi shimolga qaragan maxsus qutida.
2 Sutkalik va oylik o'rtacha harorat qanday aniqlanadi? Javob
Sutkalik — barcha o'lchovlar yig'indisini o'lchovlar soniga bo'lib; oylik — sutkalik o'rtachalar yig'indisini oydagi kunlar soniga bo'lib.
3 Amplituda nima? Javob
Ma'lum vaqt (sutka, yil) ichidagi eng yuqori va eng past harorat orasidagi farq.
4 Havo bosimi nima va u qaysi asbob bilan o'lchanadi? Javob
Havoning Yer yuzasiga va undagi narsalarga bosish kuchi; barometr bilan.
5 Toshkentda bosim 720 mm (0 °C). Toshkentning balandligi taxminan qancha? Javob
760 − 720 = 40 mm; har 10 mm — 100 m, demak taxminan 400 m.
6 Toshkentda (400 m) +30 °C bo'lsa, 3400 m balandlikda harorat qancha? Javob
Farq 3000 m → 3 × 6 = 18 °C; 30 − 18 = +12 °C.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Termometr yerdan qancha balandlikka o'rnatiladi?
  2. 2.Sutka davomida havo harorati odatda qachon eng past bo'ladi?
  3. 3.Normal havo bosimi qancha?
  4. 4.Havo bosimi qaysi asbob bilan o'lchanadi?
  5. 5.Har 100 m ko'tarilganda bosim taxminan qanchaga kamayadi?
  6. 6.Sutkadagi harorat: eng yuqori +16 °C, eng past +3 °C. Amplituda qancha?
  7. 7.Nega baland tog' cho'qqilarida qor yozda ham erimaydi?