Inson va tabiat (mustaqil o'qish uchun)

Dunyo aholisi va uning joylashuvi, noosfera, tabiiy resurslar va ularning turlari, insonning tabiatga ijobiy va salbiy ta'siri, Orol dengizi fojiasi va tabiatni muhofaza qilish.

Yer yuzidagi odamlar

8,2 mlrd

Dunyo aholisi (2025-yil)

39 mln

O'zbekiston aholisi — 2026-yilgi aholi ro'yxati bo'yicha

60 %

Dunyo aholisining Osiyoda yashaydigan qismi (taxminan)

Uzoq vaqt odamlar soni juda sekin ko'paygan: kasalliklar, urushlar va tabiiy ofatlar ko'p odamning hayotini olib ketgan. XIX–XX asrlarda tibbiyot rivojlangach, aholi juda tez o'sdi.

Aholi Yer yuzida notekis joylashgan: odamlar iqlimi qulay tekisliklarda, dengiz bo'ylarida va daryo vodiylarida zich yashaydi, cho'llar, baland tog'lar va qutbiy o'lkalarda esa aholi juda siyrak. Aholisi eng ko'p davlatlar — Hindiston, Xitoy, AQSh, Indoneziya va Pokiston. O'zbekiston aholisi haqida batafsil ma'lumot GeoVaqt'ning O'zbekiston bo'limida.

Noosfera — «aql qobig'i»

Inson ta'siri atmosferada 18–20 km balandlikkacha, Yer po'stida 3–4 km chuqurlikkacha yetib boradi. Biosferaning inson faoliyati tufayli o'zgargan qismi noosfera («noos» — yunoncha «aql») deb ataladi. Noosfera haqidagi ta'limotni ham Vladimir Vernadskiy rivojlantirgan.

Tabiiy resurslar

Inson yashashi uchun zarur bo'lgan, tabiatdan olinadigan barcha narsalar tabiiy resurslar (boyliklar) deyiladi: Quyosh energiyasi, suv, tuproq, foydali qazilmalar, o'simlik va hayvonot dunyosi.

Turi	Misollar
Tugamaydigan	Quyosh issiqligi, shamol, havo, Yerning ichki issiqligi
Tugaydigan, lekin tiklanadigan	suv, tuproq, o'rmonlar, hayvonot dunyosi
Tugaydigan, tiklanmaydigan	neft, gaz, ko'mir, ruda konlari

Inson tabiatni qanday o'zgartiradi?

Ijobiy ta'sir: cho'llarga suv chiqarib vohalar yaratish, botqoqlarni quritib bog'lar barpo etish, ekin va mevalarning sermahsul navlarini, hayvonlarning yangi zotlarini yaratish, o'rmonlar ekish.

Salbiy ta'sir: o'rmonlar kesilmoqda, cho'llar kengaymoqda; havoga har yili millionlab tonna zararli gaz, tutun va chang chiqarilmoqda; chiqindixonalar ko'paymoqda. Shu sababli Yerda o'rtacha harorat ko'tarilib, Arktika, Antarktida va tog'lardagi muzliklar erib bormoqda.

Orol dengizi fojiasi

Insonning tabiatga noto'g'ri munosabati qanday oqibatlarga olib kelishini Orol dengizi misolida ko'rish mumkin:

Bugun Orolbo'yini qayta tiklash uchun katta ishlar qilinmoqda: qurigan dengiz tubiga saksovul va boshqa cho'l o'simliklari ekilmoqda, suvni tejaydigan sug'orish usullari joriy etilmoqda.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Dunyo aholisi qancha va u qayerda eng zich yashaydi? Javob

8 mlrd dan ortiq; iqlimi qulay tekisliklar, dengiz bo'yi va daryo vodiylarida, ayniqsa Osiyoda.

2 Noosfera nima? Javob

Biosferaning inson aqli va faoliyati ta'sirida o'zgargan qismi.

3 Tabiiy resurslar qanday turlarga bo'linadi? Javob

Tugamaydigan (Quyosh, shamol), tugaydigan tiklanadigan (suv, o'rmon, tuproq) va tugaydigan tiklanmaydigan (neft, gaz, ko'mir).

4 Insonning tabiatga ijobiy ta'siriga misollar keltiring. Javob

Cho'llarda vohalar yaratish, o'rmon ekish, ekinlarning yangi navlarini yaratish.

5 Orol dengizi nima uchun qurib qoldi? Javob

Amudaryo va Sirdaryo suvlari sug'orish uchun haddan tashqari ko'p olinib, dengizga yetib bormay qolgani uchun.

✅ O'zingizni sinang

6 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 6

1.Dunyo aholisi 2025-yilda taxminan qancha edi?
2.Dunyo aholisining yarmidan ko'pi qaysi qit'ada yashaydi?
3.Quyidagilardan qaysi biri tugamaydigan resurs?
4.Neft va gaz qanday resurslar?
5.«Noos» so'zi yunoncha nimani anglatadi?
6.Orol dengizi qurishining asosiy sababi nima?