5-sinf geografiya III bob. Geografik xaritalar ⏱ 3 daqiqa o'qish

Masshtab

Masshtab nima va u nima uchun kerak, sonli, nomli va chiziqli masshtab, ularni bir-biriga aylantirish va xaritada masofani hisoblash.

Nega kichraytirib chizamiz?

Do'stingizga avtobus bekatidan uyingizgacha yo'lni qog'ozda chizib bermoqchisiz. Yo'l 600 m — uni qog'ozga o'z o'lchamida chizib bo'lmaydi. Demak, uni bir xil marta kichraytirib chizish kerak. Masalan, 600 m ni 6 sm qilib chizsangiz, siz masofani 10 000 marta kichraytirgan bo'lasiz.

Masshtabning uch turi

Turi Ko'rinishi Ma'nosi
Sonli 1 : 10 000 xaritadagi 1 sm joyda 10 000 sm ga teng
Nomli 1 sm da 100 m so'z bilan yozilgan masshtab
Chiziqli ▬▭▬▭▬ teng bo'laklarga bo'lingan chiziq, har bo'lakka masofa yozilgan

Xaritada masofani o'lchashda chiziqli masshtab eng qulay: sirkulning ikki uchini xaritadagi ikki nuqtaga qo'yasiz, keyin sirkulni chiziqli masshtabga ko'chirib, masofani darhol o'qiysiz.

Sonli masshtabni nomliga aylantirish

1 m = 100 sm, 1 km = 100 000 sm. Shuning uchun:

  • «1 sm da necha metr» ni topish uchun sonli masshtabdan 2 ta nolni o'chiring: 1 : 10 000 → 1 sm da 100 m.
  • «1 sm da necha kilometr» ni topish uchun 5 ta nolni o'chiring: 1 : 22 000 000 → 1 sm da 220 km.
📏 Masshtab kalkulyatori
Sonli masshtabni tanlang yoki yozing — nomli va chiziqli masshtab avtomatik chiqadi. Xaritadagi masofani haqiqiy masofaga aylantiring.
Nomli masshtab:
Chiziqli masshtab:
Joydagi haqiqiy masofa:
Xaritada:
💡 Sirr: sonli masshtabdan «1 sm da necha km» ni topish uchun oxiridagi 5 ta nolni o'chiring (1 km = 100 000 sm). Masalan, 1 : 22 000 000 → 1 sm da 220 km.

Masalalar yechishni o'rganamiz

1-misol. Xarita masshtabi 1 : 9 000 000. Toshkent va Samarqand orasidagi masofa xaritada 3 sm. Haqiqiy masofa qancha? 1 sm da 90 km → 3 × 90 = 270 km.

2-misol. Ikki shahar orasidagi 600 km masofa xaritada 4 sm qilib tasvirlangan. Xarita masshtabi qanday? 1 sm da 600 : 4 = 150 km → 150 km = 15 000 000 sm → masshtab 1 : 15 000 000.

Yirik va mayda masshtab

Masshtabning maxraji qancha kichik bo'lsa, masshtab shuncha yirik bo'ladi va hudud batafsil ko'rinadi. Masalan, 1 : 5 000 li joy planida har bir uy, yo'lak va daraxt ko'rinadi, 1 : 50 000 000 li dunyo xaritasida esa butun bir davlat kaftdek bo'lib qoladi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Masshtab nima? Uning qanday turlari bor? Javob
Joydagi masofa xaritada necha marta kichraytirilganini ko'rsatuvchi son; sonli, nomli va chiziqli turlari bor.
2 1 : 100 000 sonli masshtab nimani anglatadi? Javob
Xaritadagi 1 sm joyda 100 000 sm, ya'ni 1 km ga teng.
3 900 km masofa xaritada 5 sm ga teng bo'lsa, masshtab qanday? Javob
1 sm da 180 km, ya'ni 1 : 18 000 000.
4 Masshtabi 1 : 11 000 000 bo'lgan xaritada 3 sm qancha masofaga teng? Javob
1 sm da 110 km, 3 sm — 330 km.
5 Qaysi masshtab yirikroq: 1 : 10 000 yoki 1 : 1 000 000? Javob
1 : 10 000 — maxraji kichik, shuning uchun yirik va batafsilroq.

✅ O'zingizni sinang

6 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 6
  1. 1.1 : 100 000 masshtabli xaritada 1 sm joyda necha km ga teng?
  2. 2.«1 sm da 5 km» qanday masshtab?
  3. 3.1 : 22 000 000 masshtab nomli shaklda qanday yoziladi?
  4. 4.Masofani xaritada o'lchash uchun qaysi masshtab eng qulay?
  5. 5.Qaysi masshtab eng yirik?
  6. 6.Masshtabi 1 : 2 000 000 bo'lgan xaritada 4 sm qancha masofaga teng?