Yer po'stining harakatlari. Vulqonlar va zilzilalar

Tektonik harakatlar, burmali tog'lar va yoriqlarning hosil bo'lishi, vulqonlar, issiq buloqlar va geyzerlar, zilzila o'chog'i va markazi, 12 balli shkala va zilzilada xavfsizlik qoidalari.

Yer po'sti harakatda

Yer po'sti bir joyda qotib turmaydi. Yerning ichki kuchlari ta'sirida uning ayrim qismlari sekin-asta ko'tariladi, boshqalari cho'kadi. Cho'kkan joylarni suv bosib dengiz va okeanlar, ko'tarilgan joylarda quruqliklar paydo bo'ladi. Bunday o'zgarishlar o'nlab va yuzlab million yillarda ro'y beradi.

Yer qatlamlari yonga siqilganda xuddi dasturxon burmalanganidek bukiladi — burmali tog'lar, vodiylar va chuqur okean botiqlari hosil bo'ladi. Ba'zan qatlamlar yorilib, bir qismi ko'tarilib, boshqasi cho'kadi. Farg'ona vodiysi va uni o'rab turgan Tyanshan tog'lari shunday hosil bo'lgan.

Vulqonlar

Yer po'sti yorilsa, chuqurlikda bosim pasayadi va qaynoq jinslar suyuqlanib magmaga aylanadi. Magma yoriqlar bo'ylab yuqoriga ko'tarilib, yer yuzasiga otilib chiqadi. Yer yuzasiga oqib chiqqan magma lava deyiladi. Lava qotib, konus shaklidagi tog' — vulqonni hosil qiladi. Vulqon cho'qqisidagi og'iz — krater, undan kul, gazlar va tosh bo'laklari otilib chiqadi.

🌋 Yer po'stining harakatlari

Yer po'sti yorilganda bosim pasayadi va chuqurdagi qaynoq jinslar suyuqlanib magmaga aylanadi. Magma kanal orqali ko'tarilib, vulqon og'zi — kraterdan otilib chiqadi. Yer yuzasiga chiqqan magma lava deyiladi.

Vulqonlar ko'p bo'lgan joylarda issiq buloqlar uchraydi — ularning suvi hali sovimagan jinslar orasidan chiqqani uchun qaynoq bo'ladi. Ba'zi buloqlar vaqti-vaqti bilan favvoradek otilib turadi — ular geyzer deyiladi. Islandiya va Kamchatkada geyzerlar ko'p.

Zilzila

Zilzila (yer qimirlash) — Yer po'stining chuqur qismida jinslar to'satdan sinishi, siljishi yoki vulqon otilishi natijasida yer yuzasining tebranishi.

Zilzila boshlangan joy — gipotsentr (yer qimirlash o'chog'i).
Uning ustidagi yer yuzasi — epitsentr (yer qimirlash markazi). Eng kuchli vayronagarchilik shu yerda bo'ladi.
Zilzilalarni juda sezgir asbob — seysmograf yozib oladi (yunoncha «seysmos» — yer qimirlash, «grafo» — yozaman). Birinchi seysmografni bundan 1900 yil oldin xitoylik olim Chjan Xen ixtiro qilgan.

Zilzila kuchi binolar va relyefga ta'siriga qarab 12 balli shkalada baholanadi. Keyingi paytlarda zilzila energiyasi magnituda bilan ham o'lchanadi.

1966
Toshkent zilzilasi
26-aprel kuni shahar markazida taxminan 8 balli zilzila bo'ldi, minglab uylar buzildi; shahar butun mamlakat yordami bilan qayta tiklandi

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Tektonik harakatlar deb qanday harakatlarga aytiladi? Javob

Yerning ichki kuchlari ta'sirida Yer po'stining ko'tarilishi, cho'kishi, bukilishi, siljishi va yorilishi.

2 Vulqon qanday hosil bo'ladi? Javob

Yer po'sti yorilgach magma yuqoriga ko'tarilib, lava bo'lib yer yuzasiga oqib chiqadi; lava qotib konus shaklidagi tog' hosil qiladi.

3 Geyzer nima? Javob

Vaqti-vaqti bilan favvoradek otilib turadigan issiq buloq.

4 Gipotsentr va epitsentr nima? Javob

Gipotsentr — zilzila Yer ichida boshlangan joy (o'choq); epitsentr — uning ustidagi yer yuzasi (markaz).

5 1966-yil 26-aprelda Toshkentda uylar devori yorilib, ayrim binolar qulagan. Zilzila taxminan necha ball bo'lgan? Javob

Taxminan 8 ball.

6 40° sh.k. va 15° sh.u. da qaysi vulqon joylashgan? Javob

Vezuviy vulqoni (Italiya, Neapol yaqinida).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Yer yuzasiga oqib chiqqan magma nima deyiladi?
2.Vulqon cho'qqisidagi og'iz qanday ataladi?
3.Zilzila boshlangan joy — Yer ichidagi o'choq qanday ataladi?
4.Zilzila kuchi necha balli shkalada baholanadi?
5.Zilzila tebranishlarini qaysi asbob yozib oladi?
6.Vaqti-vaqti bilan favvoradek otiladigan issiq buloq nima deyiladi?
7.Zilzila paytida binoda qayerda turish xavfsizroq?