5-sinf geografiya I bob. Geografiya fani va uning rivojlanishi ⏱ 4 daqiqa o'qish

Geografik kashfiyotlar va hozirgi zamon geografiyasi

Eratosfen va Ptolemeydan Beruniy va Kolumbgacha: odamlar Yerni qanday kashf etgani, buyuk dengiz sayohatlari va bugungi geograflar sun'iy yo'ldoshlar yordamida nimalarni o'rganishi.

Bilimlar qanday to'plangan?

Inson hayoti tabiatga bog'liq bo'lgani uchun odamlar qadimdan o'z atrofini yaxshi bilishga intilgan. Avval o'zlari yashaydigan joyni, keyin qayiq va yelkanli kemalarda uzoq o'lkalarni kezishgan. Savdo karvonlari, harbiy yurishlar va sayohatlar natijasida yangi yerlar, dengizlar, xalqlar haqidagi bilimlar asta-sekin to'plana borgan. Sayyohlar ko'rganlarini yozib qoldirib, eng oddiy xaritalarni chizishgan.

Qadimgi dunyo olimlari

  • Eratosfen (miloddan avvalgi III asr) — Yerning kattaligini hayratlanarli darajada aniq hisoblagan va dunyoning dastlabki xaritalaridan birini tuzgan. Unda Janubiy Yevropa, Shimoliy Afrika va G'arbiy Osiyo tasvirlangan.
  • Ptolemey (milodiy II asr) — ancha mukammal xarita tuzgan: unda Yevropa, Osiyoning katta qismi va Shimoliy Afrika bor edi. Uning «Geografiya» kitobi ko'p asrlar davomida xarita tuzuvchilar uchun asosiy qo'llanma bo'lgan.

Vatandosh olimlarimiz

Markaziy Osiyo olimlari geografiya rivojiga ulkan hissa qo'shgan.

  • Mahmud Koshg'ariy (XI asr) — «Devonu lug'otit turk» asarida ko'plab joy nomlari va geografik atamalarni izohlagan, doira shaklidagi dunyo xaritasini chizgan.
  • Nosir Xisrav (1004–1088) — yetti yil davomida Eron, Suriya, Misr va Arabistonni kezib, 15 ming km dan ortiq yo'l bosgan, kuzatishlarini «Safarnoma»da yozgan.
  • Zahiriddin Muhammad Bobur (1483–1530) — «Boburnoma»da Farg'ona vodiysi, Afg'oniston va Hindiston tabiati, daryo-tog'lari, joy nomlari haqida qimmatli ma'lumotlar qoldirgan.

Buyuk geografik kashfiyotlar

XV–XVI asrlarda yevropalik dengizchilar okeanlarni kesib o'tib, yangi qit'a va dengiz yo'llarini ochishdi. Bu davr Buyuk geografik kashfiyotlar davri deyiladi. Quyidagi xaritada sayyohlarni tanlab, ularning yo'lini kuzating:

🧭 Buyuk sayohatlar xaritada
Sayyohni tanlang — uning yo'li xaritada chiziladi.
Xaritadagi sxema soddalashtirilgan: yo'llar taxminiy ko'rsatilgan.
  1. Mil. av. III asr
    Eratosfen Yerning o'lchamini hisobladi
    dastlabki dunyo xaritalaridan birini tuzdi
  2. II asr
    Ptolemey dunyo xaritasini tuzdi
  3. XI asr
    Beruniy Shimoliy yarimshar globusini yasadi
    Yerning narigi tomonida quruqlik borligini bashorat qildi
  4. 1492
    Kolumb Amerika qirg'oqlariga yetib keldi
    Atlantika okeanini kesib o'tgan ekspeditsiya
  5. 1498
    Vasko da Gama Hindistonga dengiz yo'lini ochdi
    Afrikani janubdan aylanib o'tdi
  6. 1519–1522
    Magellan ekspeditsiyasi dunyoni aylanib chiqdi
    Yerning sharsimonligi amalda isbotlandi
  7. 1820
    Bellinsgauzen va Lazarev Antarktidani kashf etdi
    eng oxirgi kashf etilgan qit'a
  8. 1911
    Amundsen Janubiy qutbga birinchi bo'lib yetdi
  9. 1953
    Jomolungma (Everest) cho'qqisiga birinchi bor chiqildi
    Edmund Xillari va Tenzing Norgey
  10. 1961
    Yuriy Gagarin kosmosga uchdi
    Yerni birinchi bo'lib kosmosdan ko'rgan inson

Hozirgi zamon geografiyasi

Bugun Yer yuzida xaritaga tushirilmagan joy deyarli qolmagan. Lekin bu geograflarning ishi tugadi degani emas! Tabiat doimo o'zgarib turadi: muzliklar eriydi, daryolar o'zanini o'zgartiradi, shaharlar o'sadi. Ko'plab tabiiy hodisalarning sabablari hali to'liq aniqlanmagan.

Hozirgi geograflar:

  • sun'iy yo'ldoshlar orqali kosmosdan Yer suratlarini olishadi;
  • GPS (sun'iy yo'ldosh navigatsiyasi) yordamida istalgan nuqtaning o'rnini bir necha metr aniqlikda topishadi;
  • kompyuter va geoaxborot tizimlari (GIS)da xaritalar tuzib, ma'lumotlarni tahlil qilishadi;
  • okean tubini maxsus suv osti apparatlari bilan o'rganishadi.

GeoVaqt'dagi GIS tizim va 3D xarita ham ana shunday zamonaviy texnologiyalar asosida ishlaydi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Eratosfen va Ptolemey geografiya rivojiga qanday hissa qo'shgan? Javob
Eratosfen Yerning o'lchamini ancha aniq hisoblagan va dastlabki dunyo xaritalaridan birini tuzgan; Ptolemey esa ancha mukammal dunyo xaritasini yaratgan.
2 Beruniy globus yasagach qanday muhim xulosaga kelgan? Javob
Yer sharining narigi tomonida ham noma'lum quruqlik bo'lishi kerak, degan xulosaga. Keyinchalik u yerda Amerika kashf etildi.
3 Muhammad al-Xorazmiyning geografiyaga oid kitobi qanday nomlanadi? Javob
«Surat ul-arz» — «Yerning tasviri».
4 Magellan ekspeditsiyasining ahamiyati nimada? Javob
U dunyoni birinchi bo'lib aylanib chiqdi va Yerning sharsimon ekanini hamda Yer yuzining katta qismini suv qoplaganini amalda isbotladi.
5 Qaysi qit'a eng oxirida kashf etilgan va kimlar tomonidan? Javob
Antarktida — 1820-yilda rus dengizchilari Bellinsgauzen va Lazarev tomonidan.
6 Hozirgi zamon geograflari qanday zamonaviy vositalardan foydalanadi? Javob
Sun'iy yo'ldoshlar, kosmik suratlar, GPS navigatsiyasi, kompyuter va geoaxborot tizimlari (GIS).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Shimoliy yarimshar globusini yasagan vatandosh olimimiz kim?
  2. 2.«Surat ul-arz» asari muallifi kim?
  3. 3.Kolumb ekspeditsiyasi qaysi yili Amerika qirg'oqlariga yetib bordi?
  4. 4.Hindistonga Afrikani aylanib o'tib dengiz yo'lini kim ochgan?
  5. 5.Dunyoni birinchi bo'lib aylanib chiqqan ekspeditsiya kimning boshchiligida bo'lgan?
  6. 6.Amerika qit'asi kimning nomi bilan atalgan?
  7. 7.Antarktida qachon kashf etilgan?